https://www.aliyevheritage.org portalının nümunəsində Heydər Əliyev irsinin rəqəmsal tədqiqi və müasir elmi informasiya mühitində əhəmiyyəti

Qloballaşmanın dərinləşdiyi və informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövrdə elmi biliklərin istehsalı, emalı və dövriyyəsi keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoymuşdur. Ənənəvi arxiv və kitabxana modelləri uzun müddət elmi fəaliyyətin əsas dayağı olsa da, artan informasiya həcmi, məlumatların sürətlə yenilənməsi və operativliyə olan tələbat bu modellərin imkanlarını müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırmışdır. Bu şəraitdə rəqəmsallaşma yalnız texniki yenilik deyil, həm də elmi tədqiqatın metodoloji əsaslarını dəyişən fundamental transformasiya kimi çıxış edir. Rəqəmsal texnologiyalar elmi biliklərin yalnız saxlanılması və ötürülməsi prosesini deyil, həm də onların analiz edilməsi, sistemləşdirilməsi və müxtəlif kontekstlərdə yenidən interpretasiyası imkanlarını genişləndirir. Nəticə etibarilə, müasir elmi informasiya mühiti daha çevik, interaktiv və çoxsəviyyəli xarakter alır.

Bu yeni mühitdə biliklərin rəqəmsal platformalar vasitəsilə idarə olunması elmi fəaliyyətin səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, tədqiqat prosesinin strukturunu da dəyişir. Artıq tədqiqatçı yalnız mövcud məlumatları istifadə edən subyekt deyil, eyni zamanda böyük həcmli məlumat bazaları ilə işləyən, onları müqayisəli və sistemli şəkildə təhlil edən analitik aktora çevrilir. Bu baxımdan rəqəmsal mühit elmi fəaliyyətin demokratikləşməsinə, müxtəlif coğrafiyalardan olan tədqiqatçıların eyni resurslardan paralel şəkildə istifadə etməsinə və beynəlxalq elmi əməkdaşlığın genişlənməsinə əlverişli şərait yaradır.

Məhz bu kontekstdə Heydər Əliyev irsinin rəqəmsal mühitdə tədqiqi xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bu irs yalnız tarixi və siyasi baxımdan deyil, həm də müasir dövlətçilik, idarəçilik və beynəlxalq münasibətlər kontekstində kompleks şəkildə araşdırılması zəruri olan çoxşaxəli bir mənbədir. Rəqəmsal platformalar vasitəsilə bu materialların sistemli şəkildə toplanması, strukturlaşdırılması və analitik təhlilə açıq formaya gətirilməsi tədqiqatçılara hadisələri daha obyektiv və müqayisəli şəkildə araşdırmaq imkanı verir. Bu isə ənənəvi yanaşmalarla müqayisədə daha dərin elmi nəticələrin əldə olunmasına şərait yaradır. Bu prosesin həyata keçirilməsində institusional təşəbbüslərin rolu xüsusilə əhəmiyyətlidir. 2004-cü ildən fəaliyyət göstərən Azərbaycanda Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Yardım Assosiasiyası (AVCİYA)bu sahədə sistemli və məqsədyönlü fəaliyyət həyata keçirərək rəqəmsal elmi infrastrukturun formalaşmasına mühüm töhfə vermişdir. AVCİYA-nın fəaliyyəti yalnız informasiya resurslarının yaradılması ilə məhdudlaşmır, təşkilat eyni zamanda bu resursların elmi dövriyyəyə daxil edilməsi, sistemli şəkildə yenilənməsi və beynəlxalq akademik mühitə inteqrasiyası istiqamətində kompleks yanaşma nümayiş etdirir.

Xüsusilə AVCİYA-nın təşəbbüsü ilə yaradılmış rəqəmsal platforma elmi tədqiqatın keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərən mühüm infrastruktur elementi kimi çıxış edir. Bu platformada toplanan materiallar yalnız arxiv funksiyası daşımır, həm də analitik təhlil üçün strukturlaşdırılmış məlumat bazası rolunu oynayır. Nəticədə tədqiqatçılar müxtəlif dövrlərə aid sənədləri paralel şəkildə müqayisə edə, siyasi proseslərin inkişaf dinamikasını izləyə və müxtəlif konseptual yanaşmalar əsasında interpretasiya edə bilirlər.Eyni zamanda AVCİYA-nın fəaliyyəti vətəndaş cəmiyyəti institutlarının elmi biliklərin istehsalı və yayılması prosesində oynaya biləcəyi rolu nümayiş etdirir. Bu baxımdan təşkilatın təşəbbüsləri yalnız milli səviyyədə deyil, qlobal elmi informasiya mühitində də əhəmiyyətli nümunə kimi qiymətləndirilə bilər. Beləliklə, AVCİYA-nın 2004-cü ildən etibarən həyata keçirdiyi sistemli fəaliyyət rəqəmsal humanitar elmlərin inkişafına, elmi tədqiqatların metodoloji əsaslarının zənginləşməsinə və milli irsin müasir elmi yanaşmalar çərçivəsində öyrənilməsinə mühüm töhfə verir.

AVCİYA tərəfindən yaradılmış Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi (https://www.aliyevheritage.org) müasir elmi informasiya mühitində yalnız məlumat bazası deyil, həm də rəqəmsal tədqiqat platforması kimi çıxış edir. Bu təşəbbüs, göstərir ki, vətəndaş cəmiyyəti institutları yalnız ictimai fəaliyyətlə məhdudlaşmır, eyni zamanda elmi biliklərin istehsalı, sistemləşdirilməsi və analitik emalı prosesində də aktiv rol oynaya bilir. Bu baxımdan Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzinin (https://www.aliyevheritage.org) fəaliyyəti elmi-tədqiqat mühitinə təsir edən institusional model kimi qiymətləndirilə bilər. Xüsusilə qeyd olunmalıdır ki, bu cür platformalar ənənəvi arxiv funksiyasını aşaraq dinamik və interaktiv tədqiqat mühitinin formalaşmasına xidmət edir. Burada toplanan materiallar yalnız saxlanılmır, eyni zamanda tematik, xronoloji və məzmun baxımından strukturlaşdırılaraq tədqiqatçı üçün istifadəyə hazır analitik resurs halına gətirilir.

Bu platformanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri də ilkin mənbələrin rəqəmsal formatda sistemli şəkildə təqdim olunmasıdır. Heydər Əliyev fəaliyyətinə dair çıxışlar, rəsmi sənədlər, müsahibələr və digər materiallar vahid informasiya məkanında birləşdirilərək tədqiqatçılara kompleks yanaşma imkanı yaradır. Bu isə yalnız ayrı-ayrı faktların öyrənilməsi ilə kifayətlənməyərək, onların qarşılıqlı əlaqələrinin, səbəb-nəticə münasibətlərinin və ümumi inkişaf tendensiyalarının daha dərindən təhlilinə şərait yaradır. Beləliklə, platforma elmi tədqiqatın empirik bazasını genişləndirir və analitik dərinliyini artırır.

Qeyd etməliyik ki, rəqəmsal platformaların təşkili müxtəlif formalarda həyata keçirilə bilər. Bu kontekstdən, rəqəmsal kitabxanalar xüsusi vurğulanmalıdır. Fiziki ziyarətləri və kağız materialların işlənməsini tələb edən ənənəvi kitabxanalardan fərqli olaraq, rəqəmsal kitabxanalar istifadəçilərə internet bağlantısı olan istənilən yerdən məlumat tapmağa və istifadə etməyə imkan verir. Bu o deməkdir ki, tələbələr, tədqiqatçılar və ya öyrənməyə maraq göstərən hər kəs zaman və məkanla məhdudlaşmadan resurslara daxil ola bilər. Rəqəmsal kitabxanalar ənənəvi kitabxanalarla mümkün olanları genişləndirir. Məsələn, onlar tez-tez fiziki cəhətdən idarə olunması çətin ola biləcək nadir materialları ehtiva edir. Onlar, həmçinin ani axtarış funksiyaları təmin edir ki, bu da geniş kolleksiyalar daxilində müəyyən mövzuları və ya məlumatları tapmağı asanlaşdırır. Bundan əlavə, fiziki kitablar və materiallar zamanla köhnələ və ya zədələnə bildiyindən, rəqəmsal versiyalar məlumatların gələcək nəsillər üçün əlçatan qalmasını təmin etməyə kömək edir. Rəqəmsal kitabxanalar, həmçinin hər kəsə elm və tarixdən incəsənətə və dilə qədər geniş mövzuları araşdırmaq şansı verərək ömürlük təhsili dəstəkləyir. Tədqiqatçılar tez bir zamanda məlumat toplamaq üçün bu kolleksiyalara etibar edirlər və tez-tez şəxsən görmək çətin və ya qeyri-mümkün olan arxivlərə və məlumat dəstlərinə daxil olurlar.Bu baxımdan, Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzinin (https://aliyevheritage.org) veb-səhifəsində  “Kitabxana” bölməsinin təqdim olunması da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, rəqəmsal platformalar üzrə məlumat axtarışında platformanın konfiqurasiyası mühüm rola malikdir. Bu, axtarış işinin asanlaşdırılmasına xidmət edir. Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzinin (https://aliyevheritage.org) veb-səhifəsində informasiyanın qruplaşdırılaraq,mühüm bölmələr altında (Proqram çıxışlar, Ermənistan Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi, Neft strategiyası, Daxili siyasət, Xarici siyasət, Tarixi arayışlarvə s.) təqdim olunması da istifadəçilər üçün əlçatanlığın təminatına xidmət edir.

Rəqəmsal tədqiqatın əsas üstünlüklərindən biri informasiyanın məkandan və zamandan asılı olmayaraq əlçatan olması ilə yanaşı, onun analitik emal imkanlarının genişlənməsidir. Ənənəvi tədqiqat üsullarından fərqli olaraq, rəqəmsal mühitdə böyük həcmli məlumat bazaları üzərində sistemli, müqayisəli və çoxölçülü təhlillər aparmaq mümkündür. Bu isə tədqiqat prosesində yeni metodoloji yanaşmaların tətbiqinə imkan verir. Məsələn, müxtəlif dövrlərə aid mətnlərin diskurs təhlili, siyasi ritorikanın transformasiyasının izlənilməsi və konseptual kateqoriyaların müqayisəli araşdırılması rəqəmsal alətlər vasitəsilə daha effektiv şəkildə həyata keçirilə bilər.

Eyni zamanda, rəqəmsal platformalar tədqiqatın sürətini və dəqiqliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Axtarış və filtrasiya mexanizmləri vasitəsilə tədqiqatçı qısa müddət ərzində geniş məlumat bazası daxilində konkret mövzu üzrə materialları müəyyən edə bilir. Bu isə elmi fəaliyyətin operativliyini təmin etməklə yanaşı, tədqiqatın sistemli və məqsədyönlü şəkildə aparılmasına şərait yaradır. Nəticə etibarilə, rəqəmsal mühitdə həyata keçirilən tədqiqatlar yalnız daha sürətli deyil, həm də daha əsaslı və metodoloji baxımdan daha zəngin xarakter daşıyır.

Beləliklə, AVCİYA tərəfindən yaradılmış platforma müasir elmi informasiya mühitində yalnız informasiya təminatçısı deyil, həm də analitik düşüncənin inkişafına xidmət edən, rəqəmsal humanitar elmlərin metodoloji imkanlarını genişləndirən və elmi tədqiqatların keyfiyyətini yüksəldən kompleks bir infrastruktur kimi çıxış edir.

Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzinin təqdim etdiyi rəqəmsal resurs ilkin mənbələrin sistemli şəkildə toplanması və strukturlaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Heydər Əliyev irsinə dair çıxışlar, rəsmi sənədlər, müsahibələr və digər materialların vahid rəqəmsal mühitdə cəmlənməsi tədqiqatçılara mənbələrlə birbaşa və fasiləsiz işləmək imkanı yaradır. Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzinin (https://www.aliyevheritage.org) uzunmüddətli fəaliyyəti nəticəsində formalaşmış bu resurs bazası yalnız informasiya bolluğu ilə deyil, həm də onun sistemli təşkili ilə seçilir ki, bu da elmi tədqiqatın obyektivliyini, metodoloji əsaslılığını və nəticələrin etibarlılığını əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirir. Beləliklə, platforma ilkin mənbələrin əlçatanlığını təmin etməklə yanaşı, onların elmi dövriyyədə səmərəli istifadəsi üçün zəruri şəraiti formalaşdırır.

Eyni zamanda, Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzinin (https://www.aliyevheritage.org) yanaşması yalnız məlumatların toplanması ilə məhdudlaşmır, əksinə, bu məlumatların elmi tədqiqat üçün yararlı formaya salınmasını da əhatə edir. Təşkilat tərəfindən yaradılmış rəqəmsal platformada materialların tematik bölgüsü, xronoloji ardıcıllıqla təqdimatı və mütəmadi yenilənməsi təmin olunur. Bu isə informasiyanın xaotik yığın şəklində deyil, məntiqi və analitik struktur daxilində təqdim olunmasına imkan verir. Nəticədə tədqiqatçı yalnız məlumatı əldə etmir, eyni zamanda onu kontekst daxilində qiymətləndirmək, müxtəlif dövrlər və hadisələr arasında əlaqələri müəyyənləşdirmək imkanı qazanır. Bu xüsusiyyət müasir elmi informasiya mühitində əsas keyfiyyət meyarları hesab olunan əlçatanlıq, strukturlaşdırma və etibarlılıq prinsiplərinə tam uyğun gəlir.

Müasir akademik mühitdə etibarlı istinad mənbələrinin mövcudluğu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. AVCİYA tərəfindən yaradılmış və uzun illər ərzində inkişaf etdirilmiş bu platforma sabit və yoxlanıla bilən məlumat bazası kimi çıxış edərək elmi tədqiqatların keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Tədqiqatçılar bu resurslara istinad etməklə yalnız faktoloji əsaslarını möhkəmləndirmir, eyni zamanda istifadə etdikləri məlumatların mənşəyini dəqiq şəkildə göstərmək imkanı əldə edirlər ki, bu da akademik etik prinsiplərin qorunması və elmi şəffaflığın təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu xüsusilə tarix, hüquq və siyasi elmlər sahəsində aparılan araşdırmalar üçün mühüm empirik baza yaradır.

Platformanın çoxdilli olması isə onun beynəlxalq elmi informasiya mühitinə inteqrasiyasını şərtləndirən əsas amillərdən biridir. Müasir dövrdə elmi biliklərin qlobal dövriyyəsi tədqiqatların təsir dairəsini müəyyən edən başlıca göstəricilərdən hesab olunur. Bu baxımdan, rəqəmsal resursların müxtəlif dillərdə təqdim olunması xarici tədqiqatçıların Azərbaycanla bağlı sistemli və etibarlı məlumatlara çıxışını əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdırır. Nəticə etibarilə, bu, ölkənin akademik mühitdə görünürlüğünü artırmaqla yanaşı, Azərbaycanla bağlı elmi araşdırmaların beynəlxalq səviyyədə genişlənməsinə və milli elmi irsin qlobal miqyasda tanıdılmasına mühüm töhfə verir.

Rəqəmsal humanitar elmlər baxımından AVCİYA-nın təşəbbüsü xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Rəqəmsallaşdırılmış materialların analitik təhlili, böyük məlumat bazaları üzərində aparılan müqayisəli tədqiqatlar və yeni metodoloji yanaşmaların tətbiqi bu platforma vasitəsilə daha effektiv şəkildə həyata keçirilir. Bu isə yalnız mövcud biliklərin saxlanılmasına deyil, həm də yeni elmi nəticələrin əldə olunmasına şərait yaradır.

Beləliklə, AVCİYA-nın 2004-cü ildən etibarən həyata keçirdiyi fəaliyyət Heydər Əliyev irsinin rəqəmsal tədqiqi üçün institusional və metodoloji əsas yaratmışdır. Təşkilatın təşəbbüsü ilə formalaşmış Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi müasir elmi informasiya mühitində həm informasiya resursu, həm də analitik tədqiqat platforması kimi çıxış edir.Bu Mərkəz istifadəçilərin informasiya çatımlılığının təminatında mühüm rola malik olmaqla yanaşı, milli informasiya fəzasının formalaşdırılmasında xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Milli informasiya fəzası (məkanı) dedikdə, informasiya ehtiyatlarının, informasiya sistemlərinin və informasiya texnologiyalarının, habelə bütövlükdə informasiya infrastrukturunun məcmusu başa düşülür ki, bu məkan dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarə orqanlarının, təşkilati-hüquqi və mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün  müəssisə, idarə və təşkilatların, vətəndaşların hüquqlarının təmin olunması məqsədilə ümumi qaydalar əsasında idarə olunur. Əslində milli informasiya məkanının formalaşdırılması istiqamətləri ayrı-ayrılıqda milli-mədəni irsin qorunub saxlanmasını əhatə edir. Lakin mədəni dəyərlərin bəşəriyyət üçün son dərəcə vacib olduğunu nəzərə alaraq, informasiya sahəsində milli informasiya siyasətinin ayrıca bir istiqaməti kimi milli kontentin inkişaf etdirilməsinə xüsusi önəm verilməlidir. Bu istiqamət eyni zamanda, Azərbaycan xalqının dünyada tanınmasına xidmət edir. Məhz bu baxımdan, Mərkəzin veb-səhifəsində yerləşdirilmiş məlumatlar etibarlı mənbələrə əsaslanır və Azərbaycan həqiqətlərinin dünyaya tanıdılmasını təmin edir.

Nəticə etibarilə, bu platforma yalnız milli irsin idarəediciləri deyil, eyni zamanda rəqəmsal elmi mühitin elmi tədqiqatları, tədqiqatların keyfiyyətini yüksəldən və beynəlxalq elmi dövriyyəyə inteqrasiyanı təmin edən strategiya əsas bir infrastruktur kimi qiymətləndirilə bilər.

Son, qeyd etmək lazımdır ki, beləliklə rəqəmsal platformalar bilikləri ideyalarını həyata keçirməklə yanaşı, belə cəmiyyətlər üçün mötəbər informasiyaları əlçatan edir. Belə ki, XX əsrin 90-cı illərində “bilik” və “informasiya” anlayışlarının fərqinə diqqətin artması artıq “informasiya cəmiyyəti”nin “bilik cəmiyyətləri” ifadəsi ilə əvəz edilməsi ideyasını formalaşdırır. Bu ideya ilk dəfə UNESCO-nun 2005-ci il hesabatında səsləndirilmişdir. Belə ki, bu hesabatda artıq məlumatlardan biliklərə keçid dövrünün çatdığı qeyd olunur. Hesabata əsasən, bilik cəmiyyətləri elə bir cəmiyyətlərdir ki, onların mənbəyini ayrı-ayrılıqda və fərdi bacarıqlar təşkil edir. İnformasiya cəmiyəti texnologiyanın nailiyyətlərinə doğru. Bilik cəmiyyətləri daha geniş sosial, etik və siyasi parametrlərə nəzarət edir. Bu insanların məhz cəm olaraq qeyd olunması təsirli hal deyil. Belə təqdimatda əsas məqsəd onu vurğulamaqdır ki, dünyada mədəni və dil müxtəlifliyini əks etdirən vahid model yoxdur. İstənilən tələblərə uyğun bilik və mədəni formaları istehsal edir və bu formalara müasir elmi-texniki inkişaf öz təsirini göstərir. İnformasiya texnologiyaları sahəsində inqilabların dar texnoloji determinizmləri və fatalizm məntiqləri və kommunikativ sistemləri inkişaf etdirmə problemlərini məqbul saymaq olmaz. Belə ki, və multimedia internet vasitələrinin imkan¬la¬rından istifadə mətbuat, radio, televiziya və ən əsas məktəb kimi vacib vasitələrdən uzaqlaşmağa məcbur etməlidir.

Dünya əhalisinin əksəriyyəti kitablara, dərsvəsaitlərinə, savadlı pedaqoqlara ehtiyac duyurlar. Ona görə də ayrı-ayrı qrupların müxtəlif dil və mədəni keyfiyyətləri əsasında yaratdığı bilik cəmiyyətləri həm bu müxtəlifliyin digər bilik cəmiyyətlərində tanınmasına, həm də həmin bilik cəmiyyətlərinin öz bilik və bacarıqlarının dərkinə gətirib çıxaracaqdır. Bilik cəmiyyətlərindəsosial biganəlik mövcud olmur, çünki burada bilik ictimai xarakter daşıdığı üçün hər kəs üçün əlçatan olur. Məhz bu səbəbdən də UNESCO-nun hesabatında bilik cəmiyyətlərinin rəqəmsal bərabərsizliyi aradan qaldıracağıı xüsusi vurğulanır. buna görə, Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi (https://aliyevheritage.org) başqa və rəqəmsal platformalarda təqdim edilən mötəbər və dolğun informasiya Azərbaycan haqqında qlobal informasiya məkanında düzgün informasiyanın əldə edilməsinə xidmət edir. Bu da respublikamızın informasiya siyasətinin əsas istiqamətlərindən birini təşkil edir.

Bakı Dövlət Universiteti Hüquq fakültəsinin müəllimi,

h.e.d., dos. Gülnaz Rzayeva

Bakı Dövlət Universiteti Hüquq fakültəsinin müəllimi,

h.ü.f.d., dos. Əlövsət Allahverdiyev