20 Sentyabr: Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpa olunduğu gün

Azərbaycanın müasir tarixində elə tarixlər var ki, onlar sadəcə təqvimdə qeyd olunan gün deyil. Həmin tarixlər bir dövrün bağlanmasını, başqa bir mərhələnin başlanmasını ifadə edir. 20 sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü də məhz belə tarixlərdən biridir.

Prezident İlham Əliyevin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli sərəncamı ilə sentyabrın 20-si Azərbaycanda Dövlət Suverenliyi Günü elan edildi. Bu qərarın arxasında isə onilliklər ərzində davam edən münaqişə, müharibə, diplomatik mübarizə və nəhayət, Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin bərpası dayanır.

20 sentyabrın əhəmiyyətini anlamaq üçün yalnız 2023-cü ilin hadisələrinə deyil, Azərbaycanın son otuz ildən artıq tarixində keçdiyi yola baxmaq lazımdır.

Otuz ildən artıq davam edən yol

1990-cı illərin əvvəllərində Qarabağ münaqişəsinin genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsi Azərbaycan üçün böyük humanitar və siyasi nəticələr yaratdı. Qarabağ və ətraf rayonların işğalı nəticəsində yüz minlərlə insan öz doğma yurdlarından didərgin düşdü.

Uzun illər ərzində münaqişənin danışıqlar yolu ilə həlli üçün müxtəlif beynəlxalq formatlarda danışıqlar aparıldı. Lakin siyasi proses yekun nəticə vermədi.

2020-ci ilin payızında başlayan 44 günlük Vətən müharibəsi isə regionda uzun illər formalaşmış vəziyyəti dəyişdirdi. Azərbaycan Ordusu bir sıra şəhər və rayonları nəzarətə qaytardı. Şuşanın azad olunması müharibənin həlledici hadisələrindən biri oldu və 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatdan sonra hərbi əməliyyatlar dayandırıldı.

Bununla belə, məsələ tam başa çatmamışdı.

Qarabağda Azərbaycan qanunlarının və dövlət institutlarının tam şəkildə fəaliyyət göstərmədiyi ərazilər qalırdı. Azərbaycan tərəfi bunu ölkənin suverenliyi və konstitusiya quruluşu baxımından həll olunmamış məsələ hesab edirdi.

19 sentyabr 2023

19 sentyabr 2023-cü ildə Azərbaycan Qarabağ bölgəsində lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başladığını elan etdi.

Tədbirlərin məqsədi kimi qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi, hərbi infrastrukturun zərərsizləşdirilməsi və Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya quruluşunun bərpası göstərilirdi.

Döyüşlər uzun sürmədi.

23 saatdan bir qədər artıq davam edən hərbi əməliyyatlardan sonra sentyabrın 20-də tam atəşkəs haqqında razılıq əldə edildi və antiterror tədbirləri dayandırıldı. Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, əməliyyat 23 saat 43 dəqiqə davam edib.

Məhz buna görə 20 sentyabr sonradan Dövlət Suverenliyi Gününün tarixi kimi seçildi.

Bu tarix Azərbaycan üçün sadəcə növbəti hərbi əməliyyatın başa çatması deyildi. Dövlətin baxışına görə, həmin gün ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində suveren hakimiyyətinin bərpası prosesi tamamlandı. Prezidentin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli sərəncamında da 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpa edildiyi qeyd olunur.

Suverenlik nə deməkdir?

“Suverenlik” sözü siyasi mətnlərdə çox istifadə olunur. Lakin onun mənası kifayət qədər sadədir.

Suveren dövlət öz sərhədləri daxilində ali hakimiyyətə malik olur. Həmin ərazidə hansı qanunların qüvvədə olduğunu, hansı dövlət institutlarının fəaliyyət göstərdiyini və təhlükəsizliyin necə təmin edildiyini başqa bir siyasi və ya hərbi qüvvə deyil, həmin dövlət özü müəyyən edir.

Bu baxımdan ərazi bütövlüyü ilə dövlət suverenliyi bir-birinə yaxın, lakin tam eyni anlayışlar deyil.

Ərazi bütövlüyü dövlətin ərazisinin və sərhədlərinin toxunulmazlığını ifadə edir. Suverenlik isə həmin ərazi daxilində dövlət hakimiyyətinin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur.

Azərbaycan üçün 2020-ci ildə əldə edilən hərbi nəticələr ərazi bütövlüyünün bərpasında əsas dönüş nöqtəsi oldu. 2023-cü ilin sentyabr hadisələri isə rəsmi Bakı tərəfindən dövlət suverenliyinin tam bərpası kimi qiymətləndirildi.

Bir günün arxasında minlərlə insanın taleyi

Belə tarixlərdən danışarkən hadisələri yalnız siyasi xəritələr və hərbi nəticələrlə ölçmək mümkün deyil.

Qarabağ münaqişəsi onilliklər ərzində minlərlə ailənin həyatını dəyişib. İnsanlar həyatını itirib, yaralanıb, evlərini tərk etməli olub. Bir neçə nəsil doğulduğu kəndi və şəhəri yalnız valideynlərinin xatirələrindən tanıyıb.

Bu səbəbdən suverenliyin bərpası anlayışı cəmiyyətin müəyyən hissəsi üçün yalnız dövlətçilik məsələsi deyil. Bu, həm də evə qayıtmaq, dağıdılmış şəhərlərin yenidən qurulması, uşaqlıq xatirələrinin olduğu torpaqlara yenidən ayaq basmaq kimi şəxsi hekayələrlə bağlıdır.

Son illərdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı tikinti və bərpa işləri aparılır. Yeni yollar, yaşayış məntəqələri, məktəblər, hava limanları və digər infrastruktur layihələri həyata keçirilir.

Keçmiş məcburi köçkünlərin bir hissəsi artıq doğma yaşayış məntəqələrinə qayıdıb.

Lakin qarşıdakı yol hələ də uzundur.

Minalardan təmizləmə, dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin bərpası, iqtisadi həyatın yenidən qurulması və regionda uzunmüddətli təhlükəsizliyin təmin edilməsi illərlə davam edə biləcək proseslərdir.

Tarixin yeni mərhələsi

20 sentyabrın əhəmiyyətini yalnız keçmişlə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı.

Suverenliyin bərpasından sonra Azərbaycanın qarşısında daha mürəkkəb sual dayanır: bundan sonra nə olacaq?

Müharibədə qələbə qazanmaqla davamlı sülh yaratmaq eyni şey deyil.

Regionun gələcəyi Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılmasından, sərhədlərin müəyyən edilməsindən, kommunikasiya yollarının açılmasından və qarşılıqlı təhlükəsizlik mexanizmlərinin yaradılmasından asılı olacaq.

Əgər bu proses uğurla başa çatsa, Cənubi Qafqaz onilliklərdən sonra uzunmüddətli sülh və iqtisadi əməkdaşlıq mərhələsinə daxil ola bilər.

Əks halda keçmişin siyasi və hərbi gərginlikləri yeni formalarda davam edə bilər.

Bu səbəbdən Dövlət Suverenliyi Günü yalnız hərbi və siyasi nəticənin qeyd edilməsi deyil. O, eyni zamanda ölkənin qarşısında başlayan yeni məsuliyyət mərhələsini xatırladır.

Dövlətçilik tarixində yeni simvol

Azərbaycanın dövlət bayramları ölkənin müxtəlif tarixi mərhələlərini əks etdirir.

28 May Azərbaycanın ilk respublika təcrübəsini və dövlət müstəqilliyi ideyasını simvolizə edir. 18 Oktyabr müstəqilliyin bərpasını xatırladır. 8 Noyabr Zəfər Günü 2020-ci il müharibəsinin nəticələrinin əsas simvollarından biridir.

20 Sentyabr isə başqa bir anlayışı ön plana çıxarır: dövlət suverenliyini.

Bu günün təsis edilməsi ilə Azərbaycanın son onilliklərdə keçdiyi siyasi və hərbi yol dövlət təqvimində ayrıca bir tarixlə ifadə edildi.

İllər keçdikcə 20 sentyabrın cəmiyyətdə necə qəbul ediləcəyi, hansı ənənələrlə qeyd olunacağı və gələcək nəsillərin bu günə hansı məna verəcəyi daha aydın görünəcək.

Ancaq artıq indidən bir məsələ məlumdur: 20 sentyabr Azərbaycan tarixində böyük bir dövrün yekunlaşdığı tarixlərdən biri kimi qalacaq.

Çünki dövlətlərin tarixində bəzi günlər hadisəni deyil, bir dövrün nəticəsini ifadə edir.

20 sentyabr da Azərbaycan üçün belə bir gündür.

Gülnarə Allahverdiyeva,

ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi