Şuşadan elm zirvəsinə: Tutayuqlar nəslinin və Validə Tutayuqun hekayəsi

Azərbaycanın tarixində elə nəsillər var ki, onların adı yalnız bir ailənin keçmişini deyil, bütöv bir xalqın elm, təhsil və mədəniyyət yolunu özündə yaşadır. Şuşanın məşhur Tutayuqlar nəsli də məhz belə ziyalı ailələrdən biridir. Bu nəslin nümayəndələri mürəkkəb və faciəli dövrlərdən keçsələr də, həyatlarını elmə, təhsilə, səhiyyəyə və xalqa xidmətə həsr edərək Azərbaycan tarixində silinməz iz qoyublar.

Redaktor.az xəbər verir ki, Tutayuqlar nəslinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri Azərbaycanın ilk qadın akademiki, tanınmış botanik alim Validə Tutayuq olub. Lakin onun böyük elm yolunun arxasında Şuşanın zəngin ziyalı mühiti, təbiətə bağlı bir ailə və ağır sınaqlardan keçmiş bütöv bir nəslin tarixçəsi dayanır.

Şuşadan başlayan ziyalı nəslinin tarixçəsi

Validə Tutayuqun elmə və təbiətə marağının kökləri onun ailəsindən, xüsusilə atası Xaspolad Tutayuqdan gəlirdi. Moskva Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsində təhsil alan və oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirən Xaspolad Tutayuq bir müddət Peterburqda çalışdıqdan sonra vətənə qayıtmışdı.

Həkimlərin dağlıq ərazidə yaşamağı tövsiyə etməsindən sonra o, Şuşaya dönmək qərarına gəlmişdi. Məlumatlara görə, Xaspolad Tutayuqun Şuşaya qayıtmasında yaxın dostu, böyük bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin də məsləhəti rol oynamışdı. Qarabağın zəngin meşələrini və təbiətini dərindən öyrənən Xaspolad Tutayuq uzun illər meşəbəyi kimi fəaliyyət göstərmişdi.

O, Şuşa Qızlar Gimnaziyasının müəlliməsi, dövrünün savadlı qadınlarından olan Südabə xanımla ailə qurmuşdu. Bu ailədə böyüyən beş övladın hər biri sonradan öz sahəsində tanınan ziyalı kimi yetişmişdi.

Lakin Tutayuqlar ailəsinin taleyi yalnız uğurlardan ibarət olmadı. XX əsrin siyasi sarsıntıları, repressiyalar və təqiblər bu ailənin də həyatında ağır izlər buraxdı.

Bir ailənin beş övladı, beş ağır tale:

Ailənin böyük övladı Murad Tutayuq tanınmış pedaqoq idi. Müxtəlif bölgələrdə müəllimlik edən Murad Tutayuq Naxçıvanda da pedaqoji fəaliyyət göstərmiş, sonradan Azərbaycanın tanınmış şəxsiyyətlərinə çevrilən bir çox gəncə dərs demişdi. Onlardan biri də gələcəkdə Azərbaycanın Ümummilli Lideri olacaq Heydər Əliyev idi. Murad Tutayuq onun fizika müəllimi olmuşdu.

Sovet dövrünün siyasi təqibləri Murad Tutayuqdan da yan keçməmiş, o, həbs edilmiş, sonradan azadlığa buraxılsa da, həyatının müxtəlif mərhələlərində təzyiqlərlə üzləşmişdi. Buna baxmayaraq, pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmiş, əməkdar müəllim adına layiq görülmüş, orden və medallarla təltif edilmişdi.

Fatma Tutayuq Azərbaycanın ilk ali təhsilli qadın pedaqoqlarından biri olub. Ali təhsil aldıqdan sonra doğma Şuşaya qayıdaraq qızların təhsilinə xidmət edib. Lakin həyat yoldaşı Haşım Feyzullayevin siyasi təqibə məruz qalması Fatma xanımın da həyatını dəyişib. Ailəsini qorumaq üçün ağır qərarlar verməyə məcbur qalan Fatma Tutayuq özü də təqib və həbs həyatı yaşayıb, sonrakı illərini övladlarının tərbiyəsinə və müəllimlik fəaliyyətinə həsr edib.

Ailənin ən faciəli talelərindən biri Ənvər Tutayuqun payına düşüb. Həyat yoldaşı Əyyub Quliyevin siyasi səbəblərlə həbsindən sonra o da “xalq düşməninin arvadı” kimi cəzalandırılaraq həbs düşərgəsinə göndərilib. Həmin vaxt hamilə olan Ənvər xanım düşərgədə dünyaya gətirdiyi oğlundan ayrılıb. Körpə uşaq evinə verilib və sonrakı taleyi naməlum qalıb. Bu ağır sarsıntılardan sonra Ənvər xanım gənc yaşlarında həyatını itirib.

Digər bacı Zinyət Mirzəyeva (Tutayuq) isə həyatını tibbə və doğma Şuşaya xidmətə həsr edib. Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu bitirdikdən sonra uzun illər Şuşada həkim işləyib. 1941–1951-ci illərdə rayon səhiyyə şöbəsinə rəhbərlik edib, 1952–1976-cı illərdə Mərkəzi Rayon Xəstəxanasının baş həkimi olub. Sonrakı illərdə göz həkimi kimi fəaliyyət göstərən Zinyət xanım əməkdar həkim adına layiq görülüb və Şuşa sakinlərinin böyük hörmətini qazanıb.

Rüstəm bəy Mirzəyev – nəslin digər Şuşa kökü

Tutayuqlar ailəsinin tarixi ana tərəfdən də Şuşanın tanınmış nəsilləri ilə bağlı idi. Validə Tutayuqun ana babası Rüstəm bəy Mirzəyev Şuşanın bəy ailələrindən birinin nümayəndəsi idi və ana tərəfdən Qacar nəslinə bağlılığı ilə seçilirdi.

Çar ordusunun zabiti, polkovnik Rüstəm bəy sonralar hüquq və polis sahəsində fəaliyyət göstərmiş, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə – 1919–1920-ci illərdə Bakı şəhərinin polismeysteri olmuşdu. 1920-ci ilin aprelində Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra həbs edilən Rüstəm bəy Mirzəyev həmin ilin mayında güllələnmişdi.

Ailənin arxivində qorunan Rüstəm bəyin və nəslin digər nümayəndələrinin köhnə fotoşəkilləri bu gün həmin dövrün, Şuşanın bəy və ziyalı mühitinin nadir vizual şahidləri kimi xüsusi dəyər daşıyır.

Şuşadan böyük elmə

Validə Tutayuq 1914-cü il sentyabrın 23-də Şuşada dünyaya gəlib. Onun uşaqlığı Qarabağın təbiəti, meşələri və dağları ilə iç-içə keçib. Meşəbəyi olan atasının evinə müxtəlif bölgələrdən alimlər və bioloqlar gəlir, ekspedisiyalar təşkil edilirdi. Kiçik Validənin bitkilərə və çiçəklərə marağı da məhz bu mühitdə formalaşmışdı.

Doqquzillik məktəbi bitirdikdən sonra Gəncə Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun bağçılıq və bostançılıq fakültəsinə daxil olan Validə Tutayuq hələ tələbəlik illərində professor S.V. Krainskinin diqqətini cəlb etmişdi. O, elmi tədqiqatlara və Cənubi Qafqazın yerli meyvə sortlarının öyrənilməsi üzrə ekspedisiyalara qoşulmuşdu. Professor Krainski ilə birlikdə aparılan araşdırmalar zamanı çoxsaylı qoz və fındıq formalarının botaniki təsviri hazırlanmışdı.

1949-cu ildə, cəmi 35 yaşında Validə Tutayuq biologiya elmləri doktoru elmi dərəcəsini aldı və Azərbaycanın ilk qadın elmlər doktorlarından biri kimi elm tarixində mühüm yer tutdu.

1958-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1968-ci ildə isə həqiqi üzvü seçilərək Azərbaycanın ilk qadın akademiki kimi tarixə düşdü.

Azərbaycan botanika elminin görkəmli siması

Validə Tutayuqun elmi fəaliyyəti Azərbaycan dendroflorasının, bitkilərin anatomiyası və morfologiyasının, sitologiya və filogeniyanın, eləcə də çiçək teratologiyasının öyrənilməsini əhatə edirdi.

O, uzun illər Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda botanika kafedrasının müdiri, dekan və prorektor, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Botanika İnstitutunda laboratoriya müdiri və direktor kimi müxtəlif elmi və rəhbər vəzifələrdə çalışıb.

Validə Tutayuq 250-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən 10 dərslik və 9 monoqrafiyanın müəllifi olub. 1959-cu ildə nəşr edilən “Çoxləçəkli çiçəklərin quruluşu” monoqrafiyası onun fundamental elmi əsərlərindən biri idi və keçmiş Sovet İttifaqının hüdudlarından kənarda da elmi maraq doğurmuşdu. “Bitkilərin anatomiyası və morfologiyası” dərsliyi isə botaniklərin hazırlanmasında uzun illər mühüm tədris mənbələrindən biri olub.

Alimin elmi və pedaqoji fəaliyyəti dövlət səviyyəsində də qiymətləndirilib. O, “Şərəf Nişanı”, “Oktyabr İnqilabı” ordenləri və müxtəlif medallarla təltif edilib, 1974-cü ildə “Əməkdar elm xadimi” fəxri adına layiq görülüb.

Qarabağ florasını elmə daşıyan alim

Validə Tutayuqun elmi irsində doğulduğu Qarabağ və Şuşa xüsusi yer tuturdu. Alim Qarabağın zəngin bitki örtüyünün öyrənilməsi, bitki nümunələrinin toplanması və herbari fondunun yaradılması istiqamətində böyük işlər görüb. Onun və elmi məktəbinin fəaliyyəti nəticəsində bölgənin çoxsaylı bitki nümunələri toplanaraq sistemləşdirilib və Qarabağ florasının elmi şəkildə sənədləşdirilməsinə mühüm töhfə verilib.

Validə Tutayuqun adı xüsusilə Azərbaycanın və Qarabağın rəmzlərindən birinə çevrilmiş Xarıbülbülün elmi tədqiqi ilə də bağlıdır. Şuşanın təbiətində xüsusi yeri olan bu nadir çiçək alimin diqqətini hələ uzun illər əvvəl cəlb etmişdi. Onun Xarıbülbülün bio-ekoloji xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə verdiyi töhfə bu gün də xüsusi maraq doğurur.

Xarıbülbül Validə Tutayuq üçün yalnız botanika tədqiqatının obyekti deyildi. O, alimin doğulduğu Şuşanın, uşaqlığının keçdiyi Qarabağın və ömrü boyu bağlı qaldığı doğma təbiətin bir parçası idi.

Maraqlıdır ki, Validə Tutayuqun arzularından biri elmlə musiqini birləşdirən əsərin yaradılması olub. O, görkəmli bəstəkar Fikrət Əmirovla birlikdə “Xarıbülbül” adlı opera yaratmaq ideyası üzərində düşünürdü. Lakin bu arzu həyata keçmədi.

Validə Tutayuqun Şuşadakı evi

Şuşa Validə Tutayuqun yalnız doğulduğu şəhər deyildi. Doğma şəhərlə bağlılıq onun həyatının müxtəlif dövrlərində davam edib.

Bu bağlılığın bu günədək qorunub saxlanılan canlı izlərindən biri Şuşanın Firudin Köçərli küçəsində yerləşən evdir. Validə Tutayuq ata ocağından ayrıldıqdan sonra burada torpaq sahəsi alaraq bu evi özü inşa etdirib.

Şuşada uzun illər davam edən münaqişə və müharibənin nəticəsində bir çox tikili zərər görsə və dağıntılara məruz qalsa da, Validə Tutayuqun evi bu taledən yan keçərək günümüzədək qorunub saxlanılıb. Bu gün ev şəhərin tanınmış məkanlarından biri olan “Yasəmən” hotelinin bilavasitə qonşuluğunda, Firudin Köçərli küçəsində yerləşir.

Beləliklə, Validə Tutayuqun Şuşa ilə bağlılığı yalnız xatirələrdə, ailə tarixində və elmi irsində deyil, şəhərin özündə də yaşayır.

Heydər Əliyevin xatirələrində Tutayuqlar

Ümummilli Lider Heydər Əliyev də Validə Tutayuqu və onun qardaşı Murad Tutayuqu böyük hörmətlə xatırlayıb. 2000-ci il mayın 24-də Gəncə sakinləri ilə görüşündə o, Validə xanımı böyük alim kimi şəxsən tanıdığını, qardaşı Murad Tutayuqun isə Naxçıvanda orta məktəbdə onun fizika müəllimi olduğunu qeyd etmişdi.

Heydər Əliyev həmin görüşdə Validə Tutayuq haqqında demişdi:

“Mən Validə xanımı yaxşı tanıyırdım. O, çox böyük bir alim idi, ona böyük hörmətim var idi.”

Bu xatirə bir ailənin iki nümayəndəsinin Azərbaycan tarixinin müxtəlif sahələrində qoyduğu izin maraqlı ifadəsidir: Murad Tutayuq müəllim kimi, Validə Tutayuq isə alim kimi.

Bir ailədən daha böyük tarix

Tutayuqlar nəslinin tarixində iki xətt daim bir-birini müşayiət edir: faciə və xidmət.

Bu ailənin nümayəndələri repressiyalar, həbslər, sürgünlər, ayrılıqlar və ağır itkilər yaşayıblar. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, nəsil Azərbaycan üçün müəllimlər, həkimlər və alimlər yetişdirib.

Murad Tutayuq pedaqoq, Fatma Tutayuq qadın təhsilinin öncüllərindən biri, Zinyət Tutayuq həkim və səhiyyə təşkilatçısı, Validə Tutayuq isə görkəmli botanik alim və Azərbaycanın ilk qadın akademiki kimi tarixdə öz yerlərini tutublar.

Bu tarixdə Şuşa isə sadəcə coğrafi başlanğıc deyil. Şəhər Tutayuqlar nəslinin formalaşdığı mühit, onların ailə yaddaşının və ziyalı ənənəsinin mühüm hissəsidir.

Validə Tutayuqun elmi irsində Qarabağın florası və Xarıbülbül yaşayır. Firudin Köçərli küçəsində onun özünün inşa etdirdiyi və zamanın ağır sınaqlarından keçərək günümüzədək qorunmuş evi qalır. Doğulduğu Şuşada onun adını daşıyan küçə var. Validə Tutayuqun adı Gəncə şəhərində də küçələrdən birinə verilib.

Beləliklə, Tutayuqların hekayəsi yalnız bir ailənin keçmişi deyil. Bu, Şuşadan başlayan, tarixin ağır sınaqlarından keçən, lakin elmə, təhsilə və insanlara xidmətdən vaz keçməyən bir Azərbaycan ziyalı nəslinin tarixidir.

NURİYYƏ