Erkən oyanmaq hər kəs üçün uyğun deyil – Ekspertlər xəbərdarlıq edir
Sosial şəbəkələrdə getdikcə daha tez-tez “uğur resepti”nə rast gəlmək olur: səhər saat 5-də oyanmaq, soyuq duş qəbul etmək, gün doğarkən qaçışa çıxmaq və günü planlaşdırmaq. Hesab olunur ki, yüksək effektiv insanlar məhz belə yaşayır. Lakin araşdırmalar göstərir ki, erkən oyanmağın universal faydası yoxdur çox şey insanın bioloji ritmlərindən asılıdır.
Redaktor.az xəbər verir ki, bu barədə "The Conversation" portalı məlumat yayıb.
Burada əsas anlayış xronotipdir. Xronotip insanın günün hansı vaxtında özünü daha gümrah və ya yuxulu hiss etdiyini əks etdirir. Genetika bu məsələdə mühüm rol oynayır: tədqiqatlar göstərir ki, “səhər insanı” və ya “gecə insanı” olmaq meyli qismən irsi xarakter daşıyır. Bundan əlavə, xronotip yaşla dəyişir: yeniyetmələr daha gec yatmağa meyilli olur, yaşlı insanlar isə adətən daha tez oyanırlar.
“Səhər insanı” asanlıqla erkən qalxır və səhər saatlarında özlərini enerjili hiss edir. “Gecə insanı” isə axşam və gecə saatlarında daha aktiv olur. İnsanların əksəriyyəti isə bu iki qrupun arasında yerləşir.
Araşdırmalar göstərir ki, səhər tipli insanlar daha yaxşı akademik nəticələr nümayiş etdirir, alkoqol və nikotindən daha az istifadə edir və idmanla daha çox məşğul olurlar. Eyni zamanda, “gecəçilər” daha tez-tez tükənmişlik və səhhətin pisləşməsi barədə məlumat verirlər.
Lakin alimlər bunu “səhərçilərin” fitri üstünlüyü ilə deyil, sosial mühitin xüsusiyyətləri ilə izah edirlər. Müasir iş və təhsil sistemi əsasən erkən başlanğıca uyğun qurulub. Bioloji ritmlər sosial qrafiklə üst-üstə düşəndə məhsuldarlığı qorumaq daha asan olur. Əks halda xroniki uyğunsuzluq yaranır ki, buna “sosial jetlag” deyilir.
“Sosial jetlag” yuxu çatışmazlığı, yorğunluq və artmış stresslə əlaqələndirilir. O, həmçinin diabet, hipertoniyanın və piylənmənin daha yüksək riski ilə assosiasiya olunur. “Gecəçilər” üçün məcburi erkən oyanma bu uyğunsuzluğu daha da gücləndirə, diqqətin azalmasına və əhvalın pisləşməsinə səbəb ola bilər. Kəskin şəkildə erkən oyanma rejiminə keçmək bəzən motivasiya və yenilik hesabına qısamüddətli effekt verir. Lakin xronotipi dəyişmək çətindir: o, sirkadiyal ritmlər və genetika ilə müəyyən olunur. Zaman keçdikcə bioloji uyğunsuzluq daha aydın hiss edilir.
Mütəxəssislər əvvəlcə öz xronotipinizi müəyyənləşdirməyi tövsiyə edirlər. Bunun üçün iş və istirahət günlərində yuxu gündəliyi aparmaq, enerji səviyyəsini və təbii oyanma vaxtını izləmək faydalıdır. Əgər yuxuya getmək 30 dəqiqədən az vaxt aparırsa, seçilmiş rejim, böyük ehtimalla, uyğundur. Bir saatdan çox çəkirsə, deməli, rejim daxili bioloji saatla uyğun gəlmir.
Kiçik dəyişikliklər mümkündür: səhər işığı və axşam saatlarında ekran istifadəsinin məhdudlaşdırılması kömək edə bilər. Lakin alimlərin əsas nəticəsi belədir: məhsuldarlıq oyanma saatından deyil, gündəlik rejimin orqanizmin bioloji xüsusiyyətləri ilə uyğunluğundan asılıdır. Davamlı nəticə verən məhz daxili ritmlərlə uyğunlaşmadır, səhər saat 5-də oyanmaq deyil.
Xədicə BAXIŞLI
Bizi Telegram-da izləyin...
