Döngədəki kölgələr: Ruhun səslənişi və ya milli fəlsəfə necə mümkündür? - MÜSAHİBƏ

 16:25 30.04.2019     437

Müsahibimiz fəlsəfə üzrə elmlər doktoru Füzuli Qurbanovdur.

- Füzuli müəllim, milli fəlsəfə necə mümkündür?

- Milli fəlsəfə haqqında hər yerdə çox danışılır, bu barədə söhbətlər gedir. Əvvəlcə onu deyim ki, “milli fəlsəfə necə mümkündür” haqqında danışanda ilk olaraq iki şeyi fərqləndirməliyik. Birincisi, ümumiyyətlə metafizika, ontologiya olmadan heç bir fəlsəfi sistemin mövcudluğundan söhbət gedə bilməz. Nə cərəyanın, nə məktəbin, nə də ayrıca bir istiqamətin mövcudluğu mümkün deyil. İkincisi, fəlsəfənin metafizikası prizmasından baxanda milli fəlsəfə anlayışı ifadəsi nəyi əks elətdirə bilər, özündə hansı pozitiv, konstruktiv məzmun daşıya bilər. Bu iki sualın işığında araşdırmalar aparanda belə bir mənzərə yaranır. Mütəxəssislərin rəyinə görə milli fəlsəfə anlayışına iki yanaşma mövcuddur. Birinci yanşma: ümumiyyətlə milli fəlsəfə mövcud deyil. Çünki fəlsəfə özü universal təfəkkürün məhsuludur, fəlsəfənin milli rəngi olmur və o dünyanın ən ümumi formaları haqqında elmdir. Dünyanın ən ümumformaları haqqında elmdirsə, onda ayrı-ayrı milli özünəməxsusluqlara malik olan xalqların ruhi, mənəvi dəyərləri burada necə əks oluna bilər? Bu suala da bu yanaşmanın tərəfdarları belə cavab verirlər: Milli özünəməxsus olan dəyərlər ümumi formanın ayrı-ayrı tərkib hissələri kimidir ki, onların da qarşılıqlı əlaqəsi ümumi dialektik bir vəhdət formalaşdırır. Deməli, birinci yanaşmaya görə, buradan belə çıxır ki, əgər milli fəlsəfə yoxdursa da, şərti olaraq onun bir mövcud olma forması ola bilər, o da kulturoloji yanaşmadır. Yəni ki, mədəniyyət hadisəsi olaraq hər bir xalqın, cəmiyyətin dünya mədəniyyət sistemindəki yeri, rolu, funksiyaları, qarşıya qoyduğu məqsəd, özünəməxsusluğu, milli psixologiyası, milli şüurun psixologiyası və s. kimi məsələləri ümumformanın yaradılması naminə öyrənilə bilər. Bu formada müstəqil olaraq milli fəlsəfə anlayışını qəbul etmirlər.

İkinci yanaşmada isə bunun əks tezisi irəli sürülür ki, milli fəlsəfə mövcuddur, milli fəlsəfə vardır və onun mövcudluğu, varlığı hər bir millətin, xalqın özünəməxsus mədəniyyətinə, təfəkkür tərzinə, həyat tərzinə, psixologiyasına, şüura malik olmasıdır. İkinci bir tərəfdən, bunun fonunda hər bir cəmiyyətin özünün öz həyat strategiyaları, məqsədləri olmasıdır. Üçüncüsü, cəmiyyətlər bir-birindən inkişaf  səviyyələrinə görə fərqlənirlər. Deyək ki, onların birində milli dövlət vardır, digərində yoxdur, bir başqasında başqa cürdür və bütün bu fərqliliklərin fonunda hər bir millətin özünün fəlsəfi dünyagörüşü, həyata fəlsəfi baxışlar sistemi, özünün düşündüklərinin həyata interpritasiyası üsulu, məntiqi ola bilər. Deməli, milli fəlsəfə bu cür ola bilər. İkinci variantda deyirlər ki, regional fəlsəfə və regionun fəlsəfəsi formasında milli fəlsəfə mövcud ola bilər. Məsələn, regional fəlsəfə deyəndə “azərbaycan fəlsəfəsi”, burada “Azərbaycan” sözü kiçik hərflə yazılır. Region fəlsəfəsi deyəndə, “Azərbaycan fəlsəfəsi”, burada Azərbaycan artıq regionun, ölkənin konkret bir ifadəsi kimi. Və nəhayət, milli fəlsəfənin mövcudluğunun üçüncü forması kimi hər bir cəmiyyətinin özünün konkret tarixi, retrospektiv reallıqları ilə müasir dünyada, müasir zamanda, zamanın hər bir müasir anında qarşısına qoyduğu vəzifələrin ümumi səviyyədə dünyada gedən proseslərin fonunda öyrənilməsi ilə məşğul olar ki, milli fəlsəfə bu formada da mövcud ola bilər.

- Siz bu variantlardan hansını qəbul edirsiniz?

- Mən üçüncü formanı, konkret olaraq hər bir millətin, cəmiyyətin qarşısına qoyduğu vəzifələrin fəlsəfi suallarının cavablarını axtarmaq kimi qəbul edirəm. Yaxşı, sual edirəm, söhbət fəlsəfədən gedirsə bəs metafizika? Milli fəlsəfənin metafizikası olurmu? Gəlin bir tarixə baxaq, görək tarixdə ümumiyyətlə, fəlsəfənin tarixində bu cür cəhdlərdə olmuş ayrı-ayrı xalqlar bu məsələni necə həll ediblər. Metafizikası olan milli fəlsəfə yaradan olubmu? Çünki metafizika çox ümumi fəlsəfi problemdir. Bayaq qeyd etdiyimizdən də belə nəticə çıxarmaq olar ki, milli fəlsəfə daha konkret zaman-məkan kontinuumunda konkret vəzifələri milli maraqlar, cəmiyyətin strateji hədəfləri aspektlərində qarşıya qoyulan problemlərin fəlsəfi həllinə deyirlər. Müasir fəlsəfədə buna predmet fəlsəfəsi də deyirlər. Məsələn, Avropada və ya Rusiyada predmet fəlsəfəsinin önə çıxdığını söyləyirlər. Deyirlər ki, ümummücərrəd – Kant, Hegel dövründəki fəlsəfi məsələlərin qoyuluşu bir qədər arxa plana keçib. Predmet fəlsəfəsi, konkret obyekti və predmeti olan fəlsəfi dinamika önəm kəsb edir. Mövzu o qədər əhatəlidir ki, konkret sualdan bir qədər kənara çıxmalı oluram. Ervin Laslonun qlobal təfəkkürdə gedən proseslər haqqında dediyinə baxanda da predmet fəlsəfəsinin rolu görünür. Laslo deyir ki, müasir dünyamız çox ciddi keçid ərəfəsindədir. O onu ingiliscə “makroşift” adlandırır, yəni “qlobal keçid”. Söhbət təfəkkürdən gedir, söhbət ümumiyyətlə dünyanın real, obyektiv prosesləri ilə yanaşı insan təfəkküründən gedir.

- Bəs bu qlobal keçid – makroşift nədən ibarətdir?

- Laslonun təbirincə bu qlobal keçid o deməkdir ki, müasir dünya təfəkkürü çox həssas bir bifurkasiya zonasındadır. O bifurkasiya zonasında ən kiçik hadisə, ən kiçik sıçrayış belə təfəkkürü tarixi təkamül xəttindən çıxarıb yeni bir struktur-attraktorun cazibə sahəsinə ata bilər ki, bu, onun təsəvvürünə görə daha konkret bir sahə olacaqdır. Bunun niyəsi isə ümumiyyətlə müasir dövrün mənəvi, ruhi problemləri ilə bağlıdır. Deməli, əgər üçüncü formanı qəbul ediriksə, milli fəlsəfənin o cür mövcudluğunu, mümkünlüyünü qəbul ediriksə, onda biz öncə baxaq görək başqa xalqlarda, digər yerlərdə - istər onu region fəlsəfəsi adlandırın, istərsə də regional, milli fəlsəfə adlandırın – belə bir cəhd olubmu ki, bu işin arxasına düşmüşük. Tarixdən bir misal çəkim. Miladdan öncə Romada Sekstiy adlı filosof olub. Həm qərb, həm də rus tədqiqatçılları Sektsinin fəlsəfəsini Romanın milli fəlsəfəsi adlanırırlar. Hətta Seneka yazır ki, “Sekstiy romalı kimi düşünür, amma yunanca yazır”. Fikrə diqqət edin, demək ki, miladdan öncəki əsrdə belə bir ayrı-seçkilik vardı. Sekstinin özünün də fəlsəfi məqsədi ondan ibarət idi ki, romalıların özünün fəlsəfəsini yaratmaq lazımdır və onu da konkretləşdirirdi.

- Füzuli müəllim, dediniz ki, Sekstiy “romalıların fəlsəfəsini yaratmaq lazımdır” ifadəsini işlədib. Xahiş edirik, bunu bir az geniş açıqlayardınız.

- Bu suala elə Sekstinin özü də zamanında cavab verib. O deyirdi ki, romalıların həyat tərzini, psixologiyasını, şüurunu əks etdirən fəlsəfi sistem formalaşdırmaq lazımdır. Yüz il müddətində bu məktəb mövcud oldu. Yüz il müddətində mövcud olan bu məktəbin müxtəlif ardıcılları oldular. Amma sonralar onların fəlsəfi məktəbi davam etmədi. Yəni, Roma fəlsəfəsi, Yunan fəlsəfəsindən seçilən, ona qarşı qoyulan Roma fəlsəfəsi ideyası yüz ildən sonra aradan çıxdı. Amma burada bir məsələ var ki, Roma miladdan öncə olan sosial-mədəni struktur idi, orada millət yox idi. O dövrün toplumu, onun sosial həyat tərzi bizim indi nəzərdə tutduğumuz “millət” anlayışı kateqoriyasına daxil olmur. Deməli, onu yalnız ümumi mənada Roma fəlsəfəsi adlandıra bilərik, onu “milli fəlsəfə” adlandırmaq çox çətindir. Sonrakı mərhələdə Avropada müxtəlif ölkələrdə özünəməxsus fəlsəfə cərəyanı yaratmaq XVIII-XIX əsrlərdə vüsət almağa başladı.

Konkret olaraq, öz fəlsəfəsini yaratmağa cəhd edən ölkələr oldu ki, artıq bu mərhələdə söhbət milli fəlsəfədən gedir.

- Milli fəlsəfəyə dönüşü şərtləndirən faktorlar olubmu?

- Fransanın XVIII əsrdə millət anlayışını müəyyən edən bir ensiklopediyası suala cavab baxımından maraqlıdır. Bizim indi başa düşdüyümüz mənada millət anlayışını fransızlar ilk dəfə 1789-cu ildə nəşr etdikləri həmin ensiklopediyada ifadə ediblər. Ona qədər millət anlayışı zadəganların məhdud qrupuna aid olan bir şey idi. Sonra onu genişləndirib bütün cəmiyyətə aid etməyə başladılar. Həmin ensiklopediyada yazırlar ki, millət anlayışına keçidin əsasını fransız maarifçiliyi qoydu. Fransız maarifçiliyi onun nəzəri əsasını hazırlamışdı. Buradakı keçidə diqqət edin: millət anlayışını fransız maarifçiliyinin özünəməxsusluğuna əsaslanaraq formalaşdırırlar və onun üzərində də millətlə bağlı araşdırmaları davam etdirirlər. Və nəhayət, XX əsrdə filosoflar “Fransa kimdir?” sualını qoyurlar. Baxın, iki əsr deyilir, yazılır, XX əsrin 70-ci illərində sual qoyulur ki, “Fransa kimdir?”. Pyer Nora buna qarşılıq olaraq böyük bir layihə hazırlayır. O layihənin adı belədir - Fransa yaddaşdır. Bununla bağlı iyirmi bir cild əsər dərc edilir. Bu qədər əsər dərc ediləndən sonra Fransa respublikasının inkişaf dinamikasını, fikrini, fransız millətinin inkişafını, təkamülünü öyrənərək belə qərara gəlirlər ki, “Fransa yaddaşdır” fikri də bütün aspektləri kifayət qədər dolğun əhatə etmir. Amma Pyer Nora bir  “tarix yaratdı”, Fuko başqasını, digərləri də başqalarını yaratdılar. Burada “tarix yaratdı” dedikdə tarix haqqında xüsusi təsəvvürlər sistemi nəzərdə tuturuq. Ancaq bütün bunların kökündə Fransa maarifçiliyi dururdu. Maarifçiliyin Fransa fəlsəfi, ictimai fikrində etdiyi dəyişmə dinamikasına baxın.

Başqa Avropa ölkələrinə baxaq. 1825-ci ildən başlayaraq 1895-ci ilə qədər Avropanın bir neçə ölkəsində intensiv olaraq milli fəlsəfə arayışları getdi. Onların önündə polyaklar gəlirdi. Çeşkovski, Trentovski, Libert, Kremer, Qaluxovski və bir neçə böyük adamlar məxsusi olaraq Polşa fəlsəfəsini yaratmaqla məşğul olublar. Onların fəlsəfi məqsədləri bundan ibarət idi.

- Bəs onlar bunu nəyin əsasında edirdilər?

- Onlar bunu slavyan dünyagörüşünün, slavyan fəlsəfəsinin fonunda edirdilər. Bu, ayrıca müsahibənin mövzusu olduğundan bir cümlə ilə kifayətlənirəm.

Burada daha çox Libeltin müddəalarına diqqət yönəltmək istəyirəm. O, ilk olaraq Polşa fəlsəfəsinin ideya strukturunu hazırlayıb və orada deyir ki, Polşa fəlsəfəsi ümumslavyan fəlsəfəsinin mənliyinin, kimliyinin daxilindədir. Onun da on əsas müddəası vardır:

1. Slavyan fəlsəfəsi görünən dünyanın vəhdətini təməl hesab edir. Bu, metafizikadır. Elə bu metafizikadan çıxış edərək deyir ki, görünən dünya nədirsə, görünməyən dünya da odur. Bunların çox sıx qarşılıqlı əlaqəsi var. 2. Zəkanın mütləq hakimliliyini inkar edir və həqiqətin birbaşa əbədi ruhla əlaqə gücü ilə dərk edilməsi mümkünlüyünü qəbul edir. Baxın, Kant, Hegel zəkanı mütləqiləşdirib rasionallığı önə çəkirdisə, ancaq Polşa fəlsəfəsinə görə zəka tamamilə dünyanı dərk etməyə kifayət etmir. Burada emosiya ilə zəkanın vəhdəti lazımdır. 3. Ruhun bütün təzahürləri təsəvvür edilən olmalıdır. Ruhu formalaşmış fərdi şəxsiyyət kimi anlamaq lazımdır. Ruh məsələsində də mücərrədlilikdən, ümumi formadan daha konkret obrazlara, təsəvvürlərə keçmək lazımdır. Təbii ki, konkret obraz dedikdə söhbət slavyanların təfəkküründəki obrazlardan gedir. 4. Ruhun mahiyyəti fəaliyyətdir, həyatdır, reallıqdır. Bu aydındır. 5. Heç bir dualizmə yol verilmir, Şər Xeyir qarşısında yox olur. 6. Hər bir maddi rifah insanlardan deyil, Allahdandır. 7. Eyni bir xalqa mənsub olanlar İlahi iradə sayəsində bərabərdirlər və qardaşdırlar. 8. Hakimiyyət İlahi fikrinin reallaşması üçün onun həyata keçirilmə vasitəsidir. 9. Slavyan dini Xristosun dinidir. Ancaq eyni zamanda bu, ehkamlaşmış katolisizmdən fərqli olan tərəqqi dinidir. 10. Ümumiyyətlə, elm, o cümlədən fəlsəfə məktəb elmi formasından xalq elmi formasına çevrilməlidir, yəni kütləviləşməlidir.

Demək ki, elm xalqa xas olacaq ilahi fikirlə birləşərək fəaliyyət vasitəsi ilə bu fikri inkişaf etdirməlidir. Gəlin görək bu on müddəanın neçəsi bizə tanışdır? Deyərdim ki, xeylisi. Bizim özümüzə, öz düşüncəmizə aid etdiyimiz müddəaların əksəriyyəti Libeltin təqdimatında slavyan təfəkkürünə də aid imiş kimi fikir yaranır.

- O zaman ortaya belə bir sual çıxır, bizim fəlsəfi fikir tariximizdə bu cür metafizik müddəalar sistemləşdirilib, müəyyən olunub ortaya qoyulub?

- Məncə, hələlik yoxdur. Bu sahə ilə məşğul olan bir neçə mütəxəssisə də sual vermişəm. Biz hələlik məsələnin bu metafizik aspektində, bu səviyyədə, bu cür konkretləşmələrlə, əsas müddəaları müəyyənləşdirib onun üzərində işləməyə hələ hazır deyilik. O, müəyyənləşməyib.

Polyakların timsalında slavyan fəlsəfəsinin bu müddəalarının sonrakı davamı Rusiyada XIX əsrdə oldu. Rus mütəxəssisləri onların içərisindən V.Solovyovu seçirlər. Solovyovun da fəlsəfəsinin mahiyyəti ümumvəhdət fəlsəfəsidir. Ümumvəhdət fəlsəfəsinin Solovyov timsalında təqdimatı ilə digər özündən əvvəlki olan, məsələn lap qədimlərdə neoplatonların, Plotinin, orta əsrlərdə müsəlman şərqində və digər yerlərdə olanlarla oxşar cəhətlərinin olması ilə yanaşı fərqli cəhətləri də var. Məsələn, tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, Solovyovun ümumvəhdət fəlsəfəsi ilə neoplatoniklərin, Plotinun ümumvəhdət fəlsəfəsi arasındakı fərq nədən ibarətdir. Birincisi, Plotin deyirdi ki, vahid ümumvarlıq vardır və proses yuxarıdan aşağıya, alidən sadəyə doğru gedir və sadədə mürəkkəbləşərək konkret forma olaraq yenidən aliyə qayıdır. Solovyovda isə belə bir sxematik dinamika yoxdur. Onun ümümvəhdət fəlsəfəsi bütöv bir formanın müxtəlif aspektləri, tərəfləri kimi təqdim olunur. Bizim vəhdəti-vücudda da bu fikirlərlə oxşar və fərqli cəhətlər varmı? Bunun üzərində də düşünmək olar.

Deməli, Rusiyada fəlsəfənin bu cür yön alması Avropada və Amerikadakı ümumi fəlsəfi cərəyanlarla sıx bağlıdır. Tədqiqatçılar onu da qeyd edirlər ki, məsələn, Rusiyadakı personalizmlə Avropa və Amerikadakı personalizm arsında oxşarlıq vardı. O zaman yenə sual yaranır. Bu nə dərəcədə milli fəlsəfədir? Axı onun bir tərəfi ümumi universal fəlsəfi cərəyanlara, fikirlərə, təsəvvürlərə bağlanırsa, hətta metafizikada üst-üstə düşürsə belə, onda biz hansı mənada misal üçün, rus milli fəlsəfəsindən danışa bilərik.

XIX əsrdə  İtaliyada da milli fəlsəfə yaratmaq cəhdi özünü çox güclü surətdə göstərmişdi. Paskal Qallupini, Antoni Rozmini, Vinçesto Cobertini kimi filosoflar milli fəlsəfi yaradıcılıqla məşğul olublar. Cobertinin belə bir əsəri var – “İtalyanların mənəvi vətəndaş üstünlüyü” (1843-cü il). Rus tədqiqatçısı Dyomin bunu Fixtenin alman xalqına səslənişiləri ilə müqayisə edir.  Bilirsinizmi Rozimini və Cobertini nə deyirlər? Onlar deyirdilər ki, biz İtaliyanı yaratdıq, indi italyanları yaratmalıyıq. Bu da konkret bir region çərçivəsində konkret bir millətin qarşısına qoyduğu vəzifənin fəlsəfi həllinə cəhddir. Amma yeni metafizika deyil. Hegeldən, Kantdan, Platondan, Aristoteldən fərqli yeni bir metafizika deyil. Doğrudur, onlar Hegelin təsiri altında olsalar da, müəyyən şeylərdə Hegeldən imtina edirdilər. Buna baxmayaraq ümumi metafizik səviyyədə o çərçivədən, Avropa fəlsəfəsinin qoyduğu metafizika çərçivəsindən kənara çıxmırdılar və çıxa bilmirdilər. Eyni proseslər İspaniyada XIX əsrdə getdi. Məsələn, onların içərisində Abelanı fərqləndirilər. O, ispan təfəkkürünün tənqidi tarixi adlı çox cildli bir əsər yazıb. Abelan də Solovyov kimi milli şüur dedikdə yalnız intellektual səviyyəni nəzərdə tutmur. Bura emosional məqamların da cəmini daxil edir. Onun fikrinə görə, milli şüurun emosional qatını dərk etmək mürəkkəb işdir. Amma bütün bunlara rəğmən İspan fəlsəfəsinin də XIX əsrdə əsas vəzifəsi İspaniyanın özünəməxsusluğunu, özəlliyini digərlərindən fərqini öyrənmək idi. Qarşısına bundan yüksək vəzifə qoya bilmədi, heç bir metafizik problemi həll edə bilmədi. Götürək Şotlandiyanı. Orada 1875-ci ildə ingilis dilində bir əsər dərc olunub. Həmin kitabı şotlandlar 2000-2001-ci ildə yenidən dərc ediblər. Orada da məsələ şotland milli fəlsəfəsi şəklində qoyulub. Orada belə bir əsas var, Şotland fəlsəfəsi yuma, şotland və Alman cavablarının müqayisəsidir. Yum fəlsəfəsinə nisbətdə Şotland cavabını Alman cavabından fərqləndirirlər. Qeyd edim ki, 1970-ci ildə Argentinada bir qrup filosof  Latın Amerikası fəlsəfəsi yaratmağı qarşılarına məqsəd kimi qoyub. XIX əsrdə bizim üçün maraqlı olan başqa bir cəhət odur ki, bütün bu fəlsəfi cərəyanlarla poeziya və ədəbiyyat arasında sıx bağlılıq mövcud olub. Məsələn, İspaniya, İtaliya, Polşa və Rusiyada belə bir şey olub. Bununla bağlı Dyomin yazır: “Bu ölkələrin ədəbiyyatları üçün xarakterik olanı milli şüuru xarakterizə etmək və stimullaşdırmaq idi. Fəlsəfə tarixi, metafizik məsələlərə şiddətli maraq göstərməsi idi”.

- Müsahibə zamanı maarifçilikdən danışarkən XIX əsri xüsusi ilə qeyd edirsiniz. Niyə məhz XIX əsr, niyə məhz maarifçilik?

- Bunun üçün Habermasın modernizmə yanaşmasına baxa bilərik. Hətta Habermasdan əvvəl Veberin belə bir yanaşması var idi. Veber deyirdi ki, Avropada modern bir şeydən başladı, ümumformadan üç mühüm alt sahə ayrıldı: elm-hüquq, əxlaq və incəsənət. Və bu üç sahənin hər birini müstəqil institutulaşdırmaq cəhdləri başladı. Belə hesab olundu ki, ümumiyyətlə bütöv halda inkişafdansa, bu üç alt sahənin hər birinin ayrı-ayrı inkişafı nəticəsində inkişafa, tərəqqiyə nail olmaq olar. Modernin əsas məqsədi bundan ibarət idi. 1980-ci ildə Habermas da ona verilən Adorn mükafatı zamanı bunu qeyd etmişdi. Ona görə də onu ilk dəfə layihə adlandırırdı və ona “başa çatmamış layihə” deyirdi. Avropada hesab edirdilər ki, XIX əsrdə başlayan bu milli fəlsəfi təkan, modernizm öz-özlüyündə müxtəlif fəlsəfi cərəyanlar, mədəniyyət forması yaratdı. O mədəniyyət forması da özünü inkişaf etdirmək üçün bir yol keçdi, amma bu layihə başa çatmadı. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, ümumi Avropa fəlsəfi təfəkküründən ayrı-ayrı millətlərin fəlsəfi təfəkkürünə keçid mərhələsi, ümumiyyətlə, modernə keçidlə, yəni birbaşa maarifçiliklə bağlı idi. Maarifçilərin də əsas məqsədi bundan ibarət idi. Və beləcə bu proses yüz il davam etdi.

- Bəs Azərbaycanda maarifçilik nə vaxtdan başladı?  

- Avropada başlayandan sonra. Yəni, Azərbaycandakı maarifçilik təfəkkürünün, hərəkatının fikir dinamikası olaraq mənbəyi yerli şərait deyildi. Avropada və Rusiyada təfəkkürdə baş verən dəyişikliklərin fonunda burada o baş verdi. Və şükür ki, baş verdi. Bununla Azərbaycanın özünəməxsus fəlsəfi, mədəni varlığı haqqında danışa bilərik. Bu o deməkdir ki, həmin dövrdə cəmiyyət tamamilə ölü deyilmiş. Onun intellektual resursu dünyanın aparıcı, qabaqçıl kəsimində baş verən dəyişikliklərə kifayət qədər həssas reaksiya verdi. Azərbaycan maarifçiləri –bura cümhuriyyətçiləri də daxil edirəm – onları yalnız əzbərləmədilər, köçürmədilər, Azərbaycan reallıqlarına, milli maraqlarına həm cəmiyyət, həm dövlət, həm ideya və həm də xalq olaraq o ideyaları yaradıcı surətdə tətbiq etdilər. Ona görə maarifçilik milli fəlsəfənin formalaşması üçün çox önəmlidir. Amma burada bir şey var, ola bilsin bir az pessimist səslənsin, amma deməyə məcburam, məsələ burasındadır ki, bu yeni, mütərəqqi maarifçilik dinamikası, prosesi Azərbaycan fəlsəfi təfəkkürünə, ümumiyyətlə, mədəniyyətinə təsir edəndə bir şeyi unutduq. Ondan əvvəlki dövr fəlsəfi, mədəni, poetik və digər fikir təkamülü yeni təfəkkür sistemində yerini və rolunu düzgün tutmadı. Yəni, tamamilə mövqeyini mütərəqqi saydığımız, doğrudan da mütərəqqi, aparıcı olan kənar fəlsəfi düşüncələri təfəkkürə qəbul etməklə biz lap qədimdən başlamış –Xəqanidən, Nizamidən, Nəsimidən, Füzulidən keçib Vaqifə, ondan sonra isə XIX əsrdə olan yaradıcılara qədər gələn fəlsəfi təfəkkür dinamikasını, ümumiyyətlə, mədəniyyət təfəkkürü dinamikasını arxa plana atdıq. Mövcud idi, heç kim inkar etmirdi ki, Nizami, Nəsimi yoxdur, amma aparıcı onlar, onların təfəkkürü deyildi. Üstəlik, onların da fəlsəfi fikri, dinamikası, təfəkkürü yeni çərçivələrə uyğun olaraq müəyyənləşdirildi. Mən buna döngədəki kölgələr deyirəm. Onların ruhları artıq bizləri səsləyir ki, məsələyə yenidən baxmaq lazımdır.

- Sizcə bu nə deməkdir?

- Mənim qənaətimə görə bu o deməkdir ki, milli fəlsəfə adlandırırıqsa, bu vardırsa artıq onu müasirlik kökündə qurmalıyıq. Keçmişin yox, gələcəyin naminə qurmalıyıq. Və gələcəyin naminə qurulan o milli fəlsəfənin müasirliyininin digər tərəfi ənənənin buradaka yeri və rolunu müəyyən etmək olmalıdır. Əgər o xətt, yəni birisindən o birisinə keçid qırılırsa bu yanaşma doğru deyildir. Burada fikir transormasiyasına baxmaq lazımdır. Məsələn, bizim poetik təfəkkürün fikir transformasiyasında maraqlı bir hadisə baş verib. Nəsimi hürufiliyin nümayəndəsi kimi fəlsəfi və poetik dünya yaratdı. O şeiriyyətə fəlsəfədən gəldi. Füzuli də şeiriyyətə fəlsəfədən gəlir, “Mətləül-etiqad”da bunu görmək olur. Hamısı təsəvvüfün şeiriyyət formasıdır. Maraqlıdır ki, burada fəlsəfi ideyaları ilə şeiriyyət formasının vəhdəti vardır və onun da əsas ifadə forması qəzəldir. Yəni, o mədəniyyətin əsas ifadə forması qəzəldir. İndisə keçək Vaqifə. Vaqifdə əsas qoşmalardır. Burada ifadə forması dəyişdimi?

- Bu transformasiyanın səbəbi nə idi?

- Biz fikrin poetik təfəkkürdə ifadəsinin bu cür transformasiyasını etməklə hansı dəyişikliklərə nail olduq. Gələk XX əsrə. XX əsrdə şeiriyyətdə çox dahilər yetişdirdik. Bəxtiyar Vahabzadə ənənəni saxlayaraq fəlsəfədən şeiriyyətə gəldi. Səməd Vurğun şeiriyyətin harmoniyasından fəlsəfəyə getdi. Hər ikisi “Azərbaycan” ideyası yaratdı və hər ikisi də bu ideyada birləşdi. Nəsimi də, Füzuli də böyük mənada Azərbaycan ideyasını yaradırdı. Və  deməli, onları birləşdirən ortaq bir sahə vardı. Mənə elə gəlir ki, biz o ana xətti hələ tuta bilməmişik. Deməli, XIX əsr maarifçiliyinə baxanda maarifçilikdən öncəki fəlsəfi təfəkkürün dinamikası ilə maarifçilikdən sonrakı mədəniyyətin və təfəkkürün dinamikası arasında ciddi elmi-fəlsəfi bağlantını qura bilməsək, milli fəlsəfənin nə varlığından, nə də mövcudluğundan danışa bilmərik. Mümkün deyil.

- Bəs Azərbaycan milli fəlsəfi metafizikası öz həllini tapıbmı?

- Hesab edirəm ki, Azərbaycan milli fəlsəfəsinin metafizikası hələ öz həllini tapmayıb. İkincisi, mənim qənaətimə görə Azərbaycan milli fəlsəfəsi mövcuddur, tarixi təkamül yolunu keçib, o təkamülün müxtəlif mərhələləri olub. O mərhələlərin hər birinin elmi və fəlsəfi araşdırılması və onlar arasında transformasiya mexanizmlərinin fikir, məntiq əlaqəsinin qurulması lazımdır. Burada əsas hədəf müasirlik olmalıdır. Müasir dünyada baş verən proseslərdən kənarda Azərbaycanı nə mədəni, nə fəlsəfi, nə də hər hansı başqa cəhətdən təsəvvür etmək mümkün deyil. Özünü təcrid özünü məhv deməkdir. Özünəməxsusluğu öyrənməliyik, amma bunu qlobal dünyada gedən proseslərin fonunda etmək lazımdır. Çünki Azərbaycan artıq müstəqil dövlət kimi üzərinə böyük bir missiya götürüb. O missiya həm müstəqil dövlətin qurulmasıdır, həm də xalqın yaşadılması. Mənə elə gəlir ki, XXI əsrdə millətin kreativ olması tərifi çox gözəl tərifdir. Şübhə etmirəm ki, o kreativliyin də kökündə onun fəlsəfəsi duracaqdır, bu dünyagörüşü olacaqdır.

Rəşad Sahil


Новости

Cталь и алюминий, дерево и пластик: сравниваем Mercedes-Benz S-Klasse

Мерседес S-класса – это всегда некий эталон и образец для подражания. Так было всегда, ещё со времён появления первого поколения этого класса в кузове W116 в 1972 году. Само собой, каждое новое поколение всегда сравнивали с предыдущим. И это тоже нормально. Тем более что всегда говорили приблизительно одно и то же: едет ещё лучше, стоит ещё больше, но ломается чуть чаще. Мы решили подойти к вопросу с другой стороны: а что принципиально изменилось в технике этих машин за последние, скажем, тридцать лет? Мы взяли два автомобиля: один в кузове W140, второй – актуальное поколение в кузове W222 – и сравнили, как и из чего они сделаны. Например, разберёмся, не искусственную ли кожу нам подсовывают в салоне нового S-Klasse. А во второй части поговорим чуть больше о технике: моторах, коробках и подвесках. Почему они? С W222 всё понятно: его хоть и выпускают с 2013 года, но он и сегодня остаётся актуальным. Более нового поколения просто нет. Правда, мы постарались найти машину с максимально возможным пробегом, потому что найти W140 с пробегом 30–50 тысяч километров сейчас практически невозможно. Ну к 222-му мы ещё вернёмся, а пока пару слов про “рубль сорок”. Честно говоря, я хотел взять для сравнительного обзора предыдущее поколение – W126. Но потом коллективный мозг редакции (то есть редактор) решил, что это будет не совсем честно. Всё-таки W126 – это разработка 1970-х, и разница в сорок лет между ними сделала бы такое сравнение не слишком объективным. Позвольте мне не позволить себе говорить о “легенде”, о “новых русских” и о прочих баянах, которые рвут в рассказах про W140. Всё это сделано до меня. Иногда даже неплохо сделано. Давайте лучше расскажем про наш конкретный экземпляр. Найти его оказалось гораздо сложнее, чем я думал. Почти все машины, которые можно было посмотреть, оказывались либо переваренными трупами, обмазанными шпатлёвкой со всех сторон, либо набором “колхозных” решений, совсем неприличных для Мерседеса. Конечно, это не значит, что 99% W140 в России – какой-то хлам. Нет, хорошие машины есть, но найти их трудно. Тем более что нам нужен был автомобиль с подтверждённым пробегом, причём небольшим – чтобы можно было подобрать W222 с похожими цифрами на одометре. И, конечно же, в состоянии, максимально близком к заводскому. Машину в итоге нашли в Москве. И вряд ли можно считать совпадением, что нашли её не у простого любителя классических Мерседесов, а в компании DriveClassic.ru, которая как раз специализируется на подборе таких машин. Признаюсь, что больше хотелось бы видеть какой-нибудь S500 после 1994 года, но мы живём в такое время, когда приходится радоваться любому W140 в хорошем состоянии. Итак, что мы имеем? Наш W140 выпущен в 1994 году. В Россию он попал в 2000 году и следующие 15 лет провёл в одних руках. Затем он побывал в нескольких частных коллекциях и только в этом году с пробегом 170 тысяч километров достался нынешнему владельцу. Все эти годы машину очень берегли – состояние у неё и вправду похоже на заводское. Впрочем, чуть ниже мы его рассмотрим довольно подробно. А вот с комплектацией не очень повезло. Тут стоит мотор М104 – одна из последних рядных “шестёрок” Мерседеса. Объём – скромные для S-класса 2,8 л, мощность – 193 л.с. Салон тряпочный, механическая регулировка сидений… Да плевать! Главное – состояние машины. Даю на отсечение лапу своего кота, это один из лучших W140 в России. Скажу сразу: в ходе рестайлингов 1994 и 1996 годов машина заметно изменилась (особенно после 1994 года), но рассказывать об этом мы не будем. Рассматривать мы будем ту машину, которую нашли для нашего сравнения. В ней нет некоторых электронных систем (например, ESP или парктроников), которые появились позже. Но это и не так уж нам важно. Мерседес в кузове W222 нам предоставила компания AUTOMAMA. И это гораздо более серьёзный автомобиль: Mercedes-Benz S-Klasse S500 Long с мотором М278 (4,7 л, 455 л.с.). Укомплектован он заметно богаче, но пробег похожий – 138 тысяч километров. Обе машины, естественно, с автоматическими коробками передач. Само собой, технологии 1991 и 2013 года отличаются так же, как крюк одноимённого капитана и бионический протез. А что если добавить конкретики? Посмотрим на машины вблизи. Кузов Оба автомобиля, как и положено S-классу из Штутгарта, в своё время были неприлично передовыми. Кузова каждого из них – тоже. Начнём с W140. Понятно, что у любителей автоклассики при виде этого автомобиля в ухоженном состоянии на коленках встают дыбом волосы, а в глазах начинают летать мошки. А вот тем, кто в этой жизни ничего не понял (ладно-ладно, просто не фанатам классики), “стосорокет” кажется просто огромным чемоданом из прошлого. На самом деле кузов машины в начале девяностых был не только модным, но и очень технологичным. Тогда ещё никто не сходил с ума от желания сэкономить лишние два-три килограмма металла, никто не пытался вставлять в кузов алюминиевые и – боже упаси! – пластмассовые детали. Широкие молдинги (“листва”) – это ладно. Но всё остальное – только железо. Причём железо очень качественное и хорошо обработанное. Кузов у W140 несущий, с жёстким жизнесохраняющим каркасом. Спереди и сзади есть две зоны направленной энергопоглощающей деформации, а в бортах и дверях стоят внутридверные и бортовые усилители. 17% железа кузова – высокопрочная сталь. Правда, после того как в Париже на таком же S280 (которые так любили в VIP-такси) того же 1994 года выпуска разбилась принцесса Диана, репутация безопасного кузова слегка пошатнулась. Хотя замечу, что в Мерседесе на эти претензии ответили логично: в машине, которая летит под управлением пьяного водителя 105 км/ч вместо положенных 50, где никто не пристёгнут ремнём безопасности и которая влетает в бетонную опору, кто-то должен был погибнуть. Выживший охранник, кстати, был пристёгнут. Печально, но факт. Неудивительно, что выглядит W140 монументально: дело не только в дизайне, но и в материалах кузова. Наверное, W140 – один из лидеров по количеству баек, которые про него сложили их владельцы (а также завистники и всякие ненавистники). В частности, одна из них утверждает, что кузов W140 оцинкован. Это не соответствует действительности. Но вот металл там и вправду качественный (хотя и не 2,5-миллиметровый, как опять же некоторые говорят), но ещё лучше сделаны вентиляция и само ЛКП, которое очень хорошо предохраняет его от коррозии. Кстати, заводская толщина ЛКП в 250 мкм – это тоже миф. Да, слой толстый, нынешним “корейцам” с их 80–90 мкм даже завидно, но всё-таки 200 мкм – это перебор. А вот до 150 мкм лакокрасочный слой доходить действительно может. Наша простенькая машина не может похвастаться, например, пневматическими доводчиками дверей, но кое-что интересное есть даже в базовой версии. Например, двойное остекление, которое было на всех W140. Такой “стеклопакет” не только хорошо изолирует звук, но и не даёт окнам запотевать. А ещё иногда слишком быстро “убивает” своим весом механизм стеклоподъёмника. Во всяком случае на это иногда жалуются владельцы двадцатилетних машин (это, как вы понимаете, злая ирония и даже сарказм). Ещё одна интересная “фишка” – выдвигающиеся стержни на уголках задних крыльев. Эти “рожки” стояли на машинах до рестайлинга вместо парктроников: при включении задней передачи они выдвигаются и служат ориентиром для определения габаритов машины. Следующая интересная вещь – пластиковая ручка для открывания багажника, которая выдвигается при нажатии на его кнопку. У W222 тоже есть свои прелести в открывании багажника, но они не такие “честные”. Есть у этого Мерседеса и одна деталь, которая перекочевала даже на вполне современный W222, – это два замка капота. Они стоят симметрично справа и слева, что помогает капоту лежать с равномерными зазорами с обеих сторон. Вообще, в кузове W140 по сегодняшним меркам нет каких-то сложных технологий или инженерных решений. Главное – это очень качественная сборка, хорошее ЛКП и внимание к деталям. Например, тут даже на болтах дверных петель стоят колпачки. И всё же нет смысла удивляться тому, что кузов W222 выглядит намного сложнее. В основе кузова актуального поколения S-класса лежит гибридный алюминиевый каркас. Более половины деталей как раз алюминиевые, причём изготовлены как методом литья, так и штамповкой. Полости некоторых алюминиевых деталей заполнены специальной пеной, которая почти не увеличивает веса, но заметно повышает жёсткость кузова на кручение. Для сравнения: жёсткость на кручение W222 – 40 500 Нм/град, а у предыдущего поколения W221 – 27 500 Нм/град. Чтобы понять порядок цифр, скажу, что у ВАЗ-2115 – всего 5 500 Нм/град. Было бы ошибкой думать, что алюминий в кузове W222 – это только внешние панели. Нет, тут этого, простите за шаблон, крылатого металла хватит на небольшой истребитель. Из него сделаны передний подрамник, балка переднего бампера, опоры стоек подвесок, лонжероны, задняя панель салона, задняя полка, панель задка и даже дверные петли. Понятно, что двери, крышка багажника, капот и крыша тоже алюминиевые. К сожалению (или к счастью), кузов такого гибрида машины с самолётом после сильного удара восстановить практически невозможно. И если по нашим дорогам ещё ездят сваренные из двух частей W140 с килограммами шпатлёвки, то “затоталенный” W222 проще выкинуть. Изменилась и технология окраски. Оцинковывать алюминиевый кузов – это слишком нелогично даже для современного Мерседеса, поэтому тут появилась другая “изюминка” – лак с керамическими наночастицами. Если честно, я ржавых W222 вообще никогда не видел, но тут преимущество не в защите от коррозии, а в продлении срока службы ЛКП: твёрдые частицы очень стойки к мойкам, поэтому даже шестилетние W222, не побывавшие в ДТП, до сих пор не тускнеют и блестят как новые. Есть и некоторые не самые приятные моменты. Это огромное количество пластика, который выглядит не по-мерседесовски ширпотребно. Пластиковая решётка радиатора? С облезающим “хромом”? Чувствуешь себя обманутым. Особенно после честного железа “стосорокета”. А контрольный выстрел делают пластиковые накладки на выхлопных трубах. Эх, S500... Салон Салон нашего W140 прост как три копейки. Конечно, по сравнению с топовыми версиями, а вот какой-нибудь современный Киа Рио в такой же начальной комплектации при сравнении с Мерседесом может сгореть от стыда (правда, сравнивать их было бы глупо). Итак, оценим, как сохранился салон за 25 лет жизни. Единственное, что сразу выдаёт пробег и возраст, это потёртая боковина водительского кресла. А вот всё остальное прямо-таки удивляет: все кнопки, рычажки, крутилки-вертелки выглядят почти как новые. А их тут много даже “в базе”. Некоторые из них сделаны довольно интересно. Например, если крутить барашек сиденья, будет изменяться наклон спинки. А если его вытянуть в следующее положение и покрутить ещё – изменится высота подголовника. А задние подголовники можно сложить нажатием кнопки на тоннеле – так будет проще смотреть назад через заднее стекло. Правда, поднимать их потом придётся руками. Уже в этой комплектации есть зеркала на потолке перед задними пассажирами, регулировка поясничного подпора водительского кресла и двухзонный климат-контроль. Конечно, на более дорогих версиях есть много других опций, про которые написано уже тысячу раз, но мы их лишены. Впрочем, о некоторых чуть ниже вспомнить всё-таки придётся. Не буду повторять очевидных истин: дерево тут сделано из дерева, кожа – из кожи, а все элементы, которые кажутся металлическими, действительно металлические. И неровных зазоров найти тут невозможно. Единственное слабое место – это контакты кнопок, которые со временем подгорают и изнашиваются. Но с нашим пробегом 170 тысяч пока всё работает. Не надо думать, что салон старого S-класса “заточен” под задних пассажиров. Конечно, задний диван с подлокотником очень хорош, но водительское место всё-таки притягивает больше. Надо ли говорить, что салон W222 стал ещё более комфортным? Но… Нет, дерево и кожа тут остались натуральными. И зря говорят, что непонятное слово “полуанилин” обозначает что-то синтетическое из области кожзама. Полуанилин – это самая настоящая полуанилиновая кожа, то есть анилин с небольшим защитным окрашенным покрытием. А анилин – это один из самых дорогих типов натуральной кожи. Так что обвинения в поддельной нефтехимической природе кожи и дерева несправедливы. До этого S-Klasse ещё пока не докатился. Но вот что интересно: кожа всё-таки заметно деформируется. Есть следы и на водительском сиденье, и – что более заметно – на подлокотнике. Однако для пробега почти в 140 тысяч километров салон выглядит всё равно очень хорошо. Жаль только, что машина стала строго четырёхместной: центральный подлокотник заднего сиденья лишает возможности сесть сзади втроём. Хотя, может, в этом и заключается сермяжная правда представительского класса. А вот шпенёк запора двери несколько расстроил. Что это за “серебрянка” на пластмассе? Как-то слишком дёшево и несерьёзно. W140 себе таких вольностей в деталях не позволял. Ещё одна интересная деталь – очень заметный износ накладок на педалях. По-моему, резина накладок за 30 лет почему-то потеряла в качестве. Или подошвы ботинок за это время стали намного грубее? За освещение салона отвечают – подумайте только – 300 светодиодов! Которые менять толком невозможно – только блоки в сборе. И стоит это намного дороже, чем лампочки накаливания в W140. А что есть общего? Есть, например, фамильные зеркальца в потолке для задних пассажиров. И блок электрорегулировки сидений, установленный на дверях, который был бы и на W140, если бы эта регулировка входила в нашу комплектацию. И это хорошо – преемственность поколений всё-таки должна быть. На этом мы сегодня остановимся. Впереди нас ждёт самое интересное – разбор моторов и коробок. И дело даже не в том, что рядная “шестёрка” старого W140 конструктивно намного проще V-образного монстра с двумя турбинами, с трудом поместившегося в моторный отсек современного W222. Дело в том, как всё это сделано. Точнее, какой ценой. послесловие Операционный директор в розничной сети автомобилей с пробегом AUTOMAMA Я хорошо помню тот детский восторг (для 28-летнего на тот момент человека немного неуместный), который испытал, впервые сев за руль 126-го. И даже жаль, что редакция остановилась на пусть и более современном, но значительно более одиозном "рубль сорок"... S-класс в каждом новом поколении вызывает бурю откликов в стиле "раньше трава была зеленее". И лагерь тех, для кого старое поколение предпочтительнее, значительно представительнее. Что ж, позвольте высказать "особое мнение". Среди сумасшедших музыкальных маньяков есть чёткое разделение на тёплый аналоговый звук и бездушную цифру. Вот и старые поколения автомобилей нам кажутся более честными и настоящими, чем обыденная современность. Если бы это было правдой, то мы до сих пор ездили бы на лошадях. Да, есть ничтожно малое количество автомобильных снобов, которые с презрением будут рассказывать вам о неполноценности новейших флагманов. Но жизнь голосует за технологии и безопасность. Так, 140-й ни в одной дисциплине не способен предложить конкуренцию актуальному S-классу. Ни в технической части, ни в эргономике и качестве материалов салона. Да-да, современный пластик и "недокожа" гораздо более практичны и долговечны, а техника, системы комфорта и безопасности наголову превосходят по КПД всё, что предлагалось клиентам в начале 90-х. Уверен, что известная парижская история закончилась бы совсем по-другому, если бы у её героев был шанс перенестись во времени и въезжать в злополучный тоннель на 222-м. И не слушайте вышеупомянутых снобов, которые будут рассказывать о безупречных зазорах и об экстазе от накручивания аналоговых "крутилок" и щелканья механическими кнопками. Кассетная магнитола не способна подарить вам большое удовольствие даже от прослушивания Басты, а атмосферный многоцилиндровый монстр и древняя АКПП – нужной динамики. Что уж говорить про отсутствие банальных сегодня АБС с ЕСП и даже... ксенона! В общем, только чувством глубокой ностальгии, а также довольно бездонным карманом можно объяснить выбор в пользу древнего чемодана. Но знаете что? Ни один современный автомобиль не способен вызвать тот самый детский восторг, с которого я начал. Может быть, всё дело в возрасте?