“Alimlər Nəsimi qəzəlinə mahnı oxuyan müğənnidən çox Nəsimiyə zərbə vururlar” - Fəxrəddin Salimlə MÜSAHİBƏ

 16:32 08.05.2019     672

İmadəddin Nəsiminin kimliyi, daşıdığı missiyası, şeir və qəzəlləri haqqında illərdir elmi konfranslar təşkil edilir, monoqrafiyalar və elmi məqalələr yazılır. Hər kəs bildiyi yöndən, yəni yanlış-doğru bir şeylər ortaya qoymağa çalışır. Ancaq bu edilənlər Nəsimi ucalığını olduğu kimi dərk edə və göstərə bilirmi, onu bilmirəm. Biz də “Zərrə mənəm, Günəş mənəm” deyib və əsrlərdir insanlığı “Qafil oyan” deyə özünə qaytarmağa çalışan Nəsimi haqqında Azərbaycan Milli Konservatoriyasının müəllimi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent  Fəxrəddin Salimlə bu yöndə müzakirə apardıq.

 - Fəxrəddin müəllim, bildiyimiz kimi bu il Nəsimi ili elan edilib. Ancaq nədənsə cəmiyyətə Nəsimi olduğundan fərqli təqdim edilir. İstərdim ki, Nəsimiyə olduğu kimi yanaşaq.

- Bilirsiniz, Nəsimi və onun kimi bəşər incilərini anlamaq və olduğu kimi anlatmaq üçün nə məkan, nə də zaman insanın köməyinə gələ bilər. Bu gün zaman maşını ixtira olunsa və biz onunla XIV əsrə gedərək Nəsimi ilə görüşüb, yenidən bu dövrə dönsək yenə də onu doğru anlada bilməyəcəyik. Nəsimini və nəsimiləri görmək və anlamaq mümkün olsaydı onu edam etməzdilər. Yəni bu baxışla onu sağlığında da anlamaq mümkün deyildi.

- İstər o dövr, istərsə də indi Nəsimiyə baxış dəyişməyib?

- Ola bilsin ki, cəmiyyətin bu cür yanaşması Nəsiminin ikinci, daha doğrusu birdəfəlik edamı olsun. Yəni Nəsiminin cismini öldürmüşdülər, elmi yaşayırdı. Qorxuram ki, bu dəfə elmini öldürələr.

- Demək olarmı Nəsimi üçün daha təhlükəli yanaşma var?

- Bununla olan Nəsimiyə deyil,  bizlərə olur. Nəsimi var olan insanların yox, var olmuş və var olacaq insanların çox gərək duyduğu düşüncə, məfkurə daşıyıcısıdır. Ona görə daşıyıcı deyirəm ki, Nəsimi məfkura sahibi yox, məhz o məfkurənin daşıyıcısıdır. Ümumiyyətlə, məfkurə sahibi yoxdur. Məfkurə bir qəlbə sığdırılan, sahibləniləcək bir şey deyil. Dünyada bir dənə də olsun fikir, fəlsəfə, nəzəriyyə tapa bilməzsiniz ki, onun mənbəyini göstərəsiniz. Tarixi də araşdırsan, insanlığın əvvəlinə də gedib çıxsan, hər hansı nəzəriyyəni axtara-axtara bir də baxıb görəcəksən insanlığın yoxluğuna gedib çxılıb. Çünki məfkurə heç bir qəlbə sığımır və təkrar edirəm, sahiblənəcək bir şey deyil. Məfkurə daşınacaq hala gələndə şəxslənir. Məfkurə daşıyıcıları var, məfkurə sahibləri yoxdur. Nəsiminin ustadı Nəimi də məfkurə sahibi deyildi, o daşıyıcı idi, hamımız daşıyıcıyıq.

- O zaman məfkurənin sahibi kimdir?

- Din deyir ki, Allahdır onun sahibi. Allahı o cür deyirlər, o da yoxdur. Bu günə qədər dinlərin təsvir etdiyi Allaha inanmaqdansa ateizmi tərcih edərdim. Hansı ki, bu gün bizlərə analdılan Allah yoxdur. Burada söhbət dinin təqdim etdiyi Allahdan gedir. Amma həqiqətdə Allah var. Böyük ehtimalla məfkurənin mənbəyi odur. Məfkurə birdir, zərrədir. Nəsimi isə zərrələrin şairidir. Zərrə eyni zamanda küllün özüdür. Biz nəyin zərrə, nəyin küll olduğunu bilmirik. Bizim üçün zərrə olanlar var, bir də bizim zərrə olduqlarımız. Bizim zərrələrimiz olduğu kimi biz də zərrəyik. Ona görə də nəyin zərrə, nəyin küll olduğunu bilmək mümkün deyil. Bir tərəfdən götürsək elə din Allaha ünvan verməməklə düz iş görür.

- Din bunu məqsədli şəkildə edir?

- Xeyir, din ünvansız Tanrı təqdim etməklə bunu bilmədən, öz mənafeyi üçün edir. Dediyim kimi, əslində düz edir. Deyəcəyim odur ki, insan hər zaman hər an üçün həm zərrədir, həm də küllüdür. Nəsimi deyəndəki “zərrə mənəm”, “günəş mənəm”, eyni zamanda həm zərrə, həm də günəş olduğunu deyirdi. Çünki Günəş özü də bir zərrədir, Günəşin zərrəsi də bir Günəşdir. Doğrudan da aləm zərrələrdən ibarətdir və Nəsimi də həqiqətən zərrələrin şairidir. Zərrə deyərkən biz kiçik bir şey düşünürük, əksinə, zərrə kiçik deyil. Saman yolu qalaktikası özü bir zərrədirsə, düşünün, zərrə necə kiçik ola bilər. Zərrə mütəşəkkil bir şeydir, mütəşəkkil sözü təşkilat sözündən əmələ gəlib, həmçinin şəkil sözü də ordandır. Şəkil nədi? Görüntü. Kainatın şəkli zərrələrdən təşkil tapıb. Bütün hər şey bir yerdə kainatdır. Adətən orta əsr intibah rəssamları əsərlərini çertyojla işləyərdilər. Yəni, öncə tabloda millimetrinə qədər hər şeyi müəyyən edib onun üzərinə obrazı, sonra da rəngi köçürərdilər. Orada millimetrlik detalı çıxarsan şəkil pozulacaq. Kainat da bir zərrəyə belə möhtacdır. Bu kainatda heç bir şey nə artıq, nə də əskikdir. Əksik olsa kaint olmaz. “Hər şey mənəm” deyəndə Nəsimi onu deyirdi. Kainatın məcmusu təkcə insan deyil, hər şey kainatın məcmusudur. Məsələn, dənizdən bir qab su götürək, o dəniz suyu ilə qabdakı suyun heç bir fərqi yoxdur. Fərq ancaq məkana görədir, dəniz böyük bir çuxura sığışıb, bu isə bir qaba. Baxın, dəniz suyunun analizini aparmaq üçün ondan kiçik nümunə götürürlər və bütün dəniz suyunun analizini verirlər. Yəni, analiz üçün götürülən su nəticə etibarilə elə dəniz deməkdir. Bunun eynilə örnəyi kainat və insan deməkdir. Bizim DNK-mızda olan altı element bir zərrəmizdə yerləşir. Məsələn, insan tükünün xırdaca bir hissəsi ilə onu tamamilə müəyyən etmək mümkündür. Deməli, o tük zərrəsində biz gizlənmişik, daha doğrusu hər şeyimiz gizlənib. Nəsimi təpədən dırnağa iki şeyin daşıyıcısı idi. O iki şey bütün hərəkətin şərtidir.

- Onlar hansılardır?

Birincisi varoluşdur, ikincisi də varlığın təsdiqi. Hər kəsdə o varoluş yoxdur, bu Tanrıdan gələn bir şeydir. Əgər o ikinci keyfiyyət, varoluşun təsdiqi baş tutmazsa heç o Tanrıdan gələn də yoxdur. Bu mənada insan Tanrının davamçısıdır. Tanrı Nəsimiyə bir şey verdi, amma Onun verdiyini təsdiq etmək lazımdır. Yəni, ona xam maddə verdi, özü də o maddə hər yerdə olmur. Bəs xam maddə nə zaman qiymətə minir, onu emal edəndə, cilalayanda. Nəsimi də o cövhəri cilaladı. Nəsimi ona verilən varlığı təsdiq etməsəydi ona heç bir varlıq verilməyəcəkdi. İndi buradan çıxış edib görün ki, nə qədər varlıqlar verilib ki, təsdiqini tapmayıb.

- Bəlkə elə ona görə də hər kəs tərəfindən anlaşılmırdı.

- Nəsimini min il indən sonra da anlamayacaqlar. Ona görə yox ki, Nəsimi anlaşılmazdır. Çünki insanlar təbəqələrə bölünür, zəka təbəqələrinə. Nəsiminin durduğu təbəqəni  təsəvvür edin ki, piramidin ən üst qatlarındadır. Bu prosesdə növ piramid kimidir, piramida aşağıdan yuxarıya qalxdıqca nazildiyi kimi, zəkalı insanlar da elədir, yuxarı qalxdıqca azalır. Nəsimi çox yuxarıda olduğu üçün o zaman da onu anlayanlar vardı, indi də var və olacaq da. Dolayısı ilə o zaman da onu anlamırdılar, indi də anlamırlar, elə gələcəkdə də anlamayacaqlar. Nəsimi də gələcəyin şairi deyil.

- Bəzən deyirlər ki, Nəsimi gələcəkdə daha aydın başa düşüləcək.

- Elə şey yoxdur.

- Alimlərimiz səviyyəsində də Nəsimini doğru-dürüst dərk edə bilmirlər. Bu münasibət yazılan məqalə və monoqrafiyalardan görünür. Yəni, Nəsimi dərinliyinə enə bilmirlər.

- Nəsimi ilinə söykənərək elmi konfranslar keçirib, elmi əsərlər, məqalələr yazan alimlər Nəsiminin qəzəlinə mahnı oxuyan müğənnidən çox Nəsimiyə zərbə vururlar. Növbəti plana salınan şairimiz də Nəsimi oldu. Kainata sığmayan Nəsimi sığdı Elmlər Akademiyasına. Ona görə də bu gün hər kəs rahatlıqla Nəsimidən danışa bilir. O fərman imkan verdi ki, hər kəs Nəsimiçi olsun.

- Bəlkə düşünürlər ki, Nəsimini belə daha yaxşı tanıtmaq olar, yəni qəzəllərinə mahnılar qoşub, haqqında elmi məqalələr yazmaqla. 

- Bütün bunlarla Nəsimiyə heç nə olmur, olan xalqa, topluma olur. Hər zaman onun tərəfdarı olmamışam ki, Nəsimi və Nəsimiçilik bir milləti xilas edə bilər. Nəsiminin sağlığında Fəzl qiyamı baş tutmadı, bu gün də baş tutmayacaq. O zaman insanlar daha ağıllı idilər. O cəmiyyətdə gör nə qədər nəsimilər vardı. Nəsimi də şair olduğu üçün tarixdə qaldı. Yazırlar ki, Nəiminin müridlərinin içərisində elə adamlar varmış ki, Nəsimi onların yanında ağzını belə açmazmış.

- Fəxrəddin müəllim, Fəzl qiyamı niyə baş tutmadı?

- Fəzl qiyamı ilə fransız utopik sosializminin arasında demək olar ki, prinsipcə fərq yoxdur. Jan Jak Russo, Fürye, Anrisse Simon və s. Deyirlər Anrisse Simonun belə bir adəti varmış, qulluqçusu onu 40 il boyunca yuxudan qaldıranda deyirmiş ki, - qalxın qraf, sizi böyük işlər gözləyir. Yəni, utopiya idi. Gözəllik hər zaman dünya üçün utopiya olub. “Nəsimi” filmində Fəzlin dilindən belə bir şey deyirlər: Əflatuna (Platon) görə gözəllik bu dünyanın xaricindədir, bizə görəsə dünyanın özündədir. Xeyr, əvvəla Fəzlullah Nəimi elə şey deməyib. İkincisi də, Əflatun haqlıdır, çünkü gözəl nə varsa dünyanın içərisinə daxil ola bilmir, dünyanın xaricində qalır. Xaricində olmaq ayrı planet demək deyil. Baxın, tarixdə nə qədər Fəzl qiyamları kimi qiyamlar olub. O qiyamlar o zaman həyata keçib ki, əsl mahiyyətindən uzaqlaşıb, ya siyasiləşib, ya hərbiləşib, ya da maliyyələşib. Ən yaxşı halda Bektaşiləşib, yəni yumşalıb, taxta qılınc dönüb olub taxta saz. Dünya Fəzlin taxta qılıncından belə qorxdu, amma sazı qəbul etdi.

- Dünya taxta qılıncdan niyə qorxurdu?

- Hökmlərini itirməkdən.

- Könüllərə hökmü?..

- Yox, onlar könüllərə hökm edə bilməzdilər, ağıllara hökmü itirməkdən qorxurdular. Nəsimi sövqtəbii olaraq onların ağıllara, insanlara hökmlərini əllərindən alırdı. Nəsimi demirdi ki, xanlara, şahlara boyun əyməyin, Nəsimi siyasiləşməmişdi.

- O zaman Fəzl qiyamının mahiyyəti nədən ibarət idi?

- Adı Fəzlullah Nəiminin adı ilə bağlı olsa da, kökündə ayrı şey durur. Bu fəzilətin, üstünlüyün qiyamıdır. Qiyam nədir? Oyanış, iqamə, qaməti qaldırma, özü özünü dərk etmədir. Bunun da bir məqsədi vardı, özünə doğru yol. İnsan özünü çox çətin tapır. Nəsimi də deyirdi: “Ey özündən bixəbər qafil oyan”. Bir insanın xilası bütöv bəşərin xilasına bərabərdir, amma olmadı. Dünyada qalan şeir, tarixi kitablar və musiqi oldu. Yaxşıdır ki, insanlar heç olmasa elmə və incəsənətə rəhm edirlər. Elmin və incəsənətin qulluq etdiyi bir qaynaq var, düşünün o qaynaq üzə çıxsa nə baş verər. Nəsimini də ona görə edam etdilər, ona görə Həllac Mənsurdan başlayaraq haqq deyənlərin dilini kəsdilər. Çünki elm və incəsənət gedib öz qaynağına çıxırdı.

- Elmin özü qaynaq deyil?

- Xeyr, elm qaynaq deyil. Elm quluqçudur, icraçıdır. İncəsənət də onun kimi?

- Nəyi icra edirlər?

- Bax onu heç kim demir ki, elm və incəsənət nəyə qulluq edir. Bir adam bu suala  cavab vermək istəmir. Deyirlər haqqa qulluq edir. Soruşuram, hansı haqqa? Tanrıya? Elm Tanrını inkar edir. İncəsənətə? İncəsənəti də Tanrıçılar inkar edir. Bəs bunlar nəyə qulluq edirlər? Məlumdur ki, ikisi də icraçıdır.  Elm və incəsənət cani könüldən bir şeylər edir. Alimlər niyə yaranır? Hansı elm bu günə qədər istehsalatın tələblərini ödəmək üçün ortaya çıxıb. Onları sonradan ora yönəldiblər. Bütün elmlər divanəlikdən başlayıb.

- Nəsimi adına bu qədər çalışmalar var. Bunların içərisində Nəsiminin adına yaraşacaq səviyyədə bir əsər ortaya qoyulubmu?

- Yoxdur, yaxşı ki, yoxdur. Olsa saxta bir şey olardı.

- Bəs o zaman alimlərin apardığı tədqiqatlar, yazdığı kitablar necə?

- Populizmdən başqa bir şey deyil. Bizim mühitimizdə heç kim o şeyə yaxşınlaşa bilməyib. Yaxınlaşa bilsəydilər də absurd olardı.

- Bəs mərhum yazıçımız İsa Muğannanın “Məşhər” romanı necə?

- İsa Muğanna bədii təxəyyül sahibi, güclü insan idi. Həmin romanın əsasında gözəl də film çəkilib. Bunlar hamısı çox yaxşıdı. Amma qeyri-ciddi şeylərdir. Bildiyin incəsənətdir. Nəsimi həqiqəti daşıyırdı, bütün yazılan və çəkilənlərdə o yoxdur.

- Bəlkə çox mürəkkəbdir, o qədər anlaşılmır deyə yoxdur?

- Mürəkkəb o deyil. Mürəkkəb olan bu gün qəbul etdiklərimiz, yaşadıqlarımızdır, Nəsimi çox sadədir. Konkret olaraq deyim ki, Nəsiminin üzərinə dünya və tarixin cəhalət tozu hopub.

Rəşad Sahil