Kiçik bir zaman kəsiyində yer üzündən silindi... - Vaqif Namazov

 17:29 20.05.2019     1836

Redaktor.az Goyce.az -a istinadən “Pəmbək mahalının Qursalı kəndi” kitabının həmmüəlliflərindən Vaqif Namazovla müsahibəni təqdim edir...

Vaqif müəllim, “Pəmbək mahalının Qursalı kəndi” kitabı hansı zərurətdən yarandı?

XX əsrin 80-ci illərinin axırlarında, Sovet imperiyasının dağılması, dövlətçiliyin zəifləməsi ərəfəsində yaranmış, fürsətdən istifadə edən erməni daşnak millətçiləri çoxdankı “Böyük Ermənistan dövlətini” yaratmaq xülyalarını həyata keçirmək, türksüz erməni dövlətini yaratmaq məqsədi ilə qədim Oğuz ellərində (Ermənistan SSR-də) milli münaqişələr ocaqlarını alovlandırmağa başladılar. 

Onların başladıqları separatçı hərəkatlara Mərkəzi hökumət göz yummaqla, bəzən də rəvac verməklə şərait yaratdılar.

Təbii ki, min illərlə yaşadığımız Pəmbək mahalının Hamamlı (Spitak) bölgəsinin Qursalı kəndi erməni vəhşilərinin–ekstremistlərinin müntəzəm silahlı hücumlarından kənarda qalmadı, uzun müddət mühasirəyə alınan, dünyadan təcrid olunan, silahlı hücumlara məruz qalan, nəhayət 1988-ci ilin şaxtalı dekabr ayının 7-də bədnam erməni dövlətinin: Pəmbək, Quqark, Şirak bölgələrində baş verən güclü zəlzələdən dağılan doğma yurd yerlərimizdən didərgin düşərək Azərbaycanımızın müxtəlif şəhər və rayonlarına elliliklə pənah gətirməli olduq. Bu faciəvi hadisələr elinə-obasına bağlı, doğma kəndini, Ana Vətənini səmimi ürəkdən sevən bir ziyalı kimi məni təsirləndirməyə bilməzdi, laqeyd buraxmaz-qoymazdı. Mən yaxşı başa düşür, anlayırdım ki, yazılmayan tarix unudulur, sonra isə saxtalaşdırılır. Onu da gördüm ki, kəndimiz Qursalıda dünyaya göz açanlar, yaşayanlar, dəhşətli hadisələrin canlı şahidləri olan insanlar ildən-ilə dünyalarını dəyişirlər, onların sayı vaxt keçdikcə azalır, aradan böyük zaman keçir, yeni nəsil yaranır, kənd, el-oba unudulur, xatirəyə çevrilir. Bu səbəbdən tarixi bir zərurətdən ağlıma, kəndimizin tarixi, mənşəyi, nəsilləri, adət-ənənələri haqqında mümkün qədər müfəssəl bir kitabın araya-ərsəyə gəlməsini təşkil edim, nəşrinə nail oldum, bu müqəddəs missiyanı öz üzərimə götürüm. Bu yolda vaxtıma, maddi vəsaitimə qənaət etmədən çox çalışdım, elimizin sayılan-seçilən ziyalıları, ağsaqalları ilə əhatəli-geniş, zəruri söhbətlər apardım, görüşlər keçirdim, materiallar topladım, müxtəlif tarixçilərin kitablarından istifadə etdim və nəhayət “Pəmbək mahalının Qursalı kəndi” adlı nəfis tərtibatlı tarixi bir kitabın işıq üzü görməsinə nail oldum ki, indi bu kitab həmkəndlilərimin masaüstü kitabına, genetik yaddaşımızın təzələnməsinə xidmət edən bir vəsaitə çevrilmişdir. Mən haqqında bəhs etdiyim, söhbət açdığım “Pəmbək  mahalının Qursalı kəndi” kitabının ideya müəllifi və sponsoru kimi, yığılmış matarialların, məlumatların, vəsaitlərin toplanmasında, işlənməsində, kitab şəklinə salınmasında bilavasitə iştirakına, xüsusi fəallığına, hər cür dəstəyinə görə kəndimizin sayılan-seçilən ziyalısı, mərhum Rəşid Namazovun əməyini xüsusi olaraq qeyd edir, ona Allahdan rəhmət diləyirəm.

Hamamlı və Qursalı toponimləri haqqında bir neçə versiya irəli sürülür, sizcə bunların hansı daha inandırıcıdır?

Bu gün erməni qəsbkarlarının tapdağı altında inildəyən, hələ də yolumuzu gözləyən, 1988-ci ilin sonlarına, tarixi düşmənlərimizin işğalına qədər əcadadlarımızın-ulu babalarımızın, əcdadlarımızın yurd-yuva salmış olduqları və bizlərə miras qoyduqları Qursalı kəndi Qərbi Azərbaycanın Pəmbək mahalının 1949-cu ilə qədər Hamamlı (1949-cu ildən Spitak adlandırılan) rayonunun ərazi vahidliyində mövcud idi. Qursalı kəndi şəxsi təsərrüfatlarının və əhalisinin sayına görə azərbaycanlıların yaşadığı ən böyük kənd idi. Əvvəldə dediyim dövrə qədər Hamamlı (Spitak) rayonunda 550 km2 ərazidə rayon mərkəzi ilə birlikdə 50 min əhali yaşayırdı. Bu rayon Hamamlı adı ilə 1801-ci ilədək Lori-Pəmbək (Qarakilsə) və Aleksandropol (Gümrü) qəzalarının tərkibində olmuşdur. 1937-ci ilin dekabrın 31-də həmin qəzalardan yeni bir rayon kimi təşkil edilmişdir. Hamamlı (Spitak) rayonunda bir neçə zavod, kombinat, fabrik, o cümlədən İttifaqın o dövr üçün ən böyük şəkər zavodlarından (onun tikintisində alman əsrləri də çalışmışdılar) biri fəaliyyət göstərirdi. Həmin zavodun yaxınlığından axan Pəmbək çayının sahilində isə termal su çıxırdı. Deyilənlərə görə, türk əskərləri bu yerdə olarkən həmin sudan yuyunmaq üçün istifadə ediblər, hamamlanıblar. Elə o vaxtdan da bu ərazi Hamamlı adlandırılmışdır.

O vaxtın görkəmli alimlərinin mötəbər əsərlərində göstərilən araşdırmalara əsaslanaraq, qənaətə gəlmək olar ki, Qursalı toponiminin ilkin versiyası (ehtimalı) “Gorus eli”, yəni “Gorus tayfası” adı ilə səciyyəvidir. Bu toponim əslində elə bu adla öz məntiqini təsdiqləyir. Başqa bir ehtimala görə isə guya kəndin Qurs Ali (yəni ağır, oturuşmuş, söz sahibi və sair olan) adlı şəxsin şərəfinə adlandırılmışdır.

Əgər daha müfəssəl şəkildə müqayisə edək deyə, qərara gələ bilərik ki, birinci versiya (ehtimal) daha ağlabatandır.

1905-1918-ci il müharibəsində qursalılar xüsusi fəallıq göstərib, hətta bir cəngi faciəsi də baş verib, həmin ərəfədə. O cəngi faciəsindən sonra qursalılar hansı tədbiri görüb?

1905-1918-ci illərdə, sonralar Ermənistan adlandırılan qədim Oğuz torpaqları olan Pəmbək mahalının Qursalı kəndində baş vermiş erməni–türk qırğının qətliamını xatırlamaq üçün gəlişigözəl xatirələr olmasın deyə “Pəmbək” mahalının Qursalı kəndi” (2006) adlı kitabında işıqlandırılan Cəngi soyqırımından, bəhs edilən faktlardan-hadisələrdən danışmaq yerinə düşərdi. Adı çəkilən kitabda göstərilir ki, 1905-ci ildə il quraqlıq keçdiyindən Qursalı, Saral və Arçut kəndlərində (həmin kəndlərin əhalisi azərbaycanlılar idi) ərzaq qıtlığı yaranır, qışa taxıl tədarük etmək üçün bu kəndlərdən 50 nəfərə qədər kəndli qonşu Ələyəz mahalına üz tuturlar. Bu o vaxt idi ki, ermən-türk davası alovlanmağa başlayırdı. Cəngi kəndində erməni quldur dəstələrindən bixəbər olan həmkəndlilərimiz ucuz taxıl almaq təklifi ilə kəndə dəvət olunurlar, onların öküzləri və arabaları əllərindən alınır, özləri isə bir koma doldurulurlar. Onlardan ermənicə bilən Tanrıverdi və Məşədi Məhərrəm qardaşlarını naməlum istiqamətə aparırlar. Gedənlərdən xəbər gəlmədiyindən komda qalanlar işin nə yerdə olduğunu anlayırlar, aradan çıxmaq, canlarını qurtarmaq niyyəti ilə tədbir görməyə başlayırlar. Qərara gəlirlər ki, hamılıqla hücum edib, komun qapısını sındırsınlar, qaçsınlar. Erməni quldurları qapını açarkən onlar basa-basa salıb, qapını sındırırlar. Fürsətdən istifadə edən 4 nəfər: Mustoy oğlu Elləz, Sulduzlunun Taharı, Arçut kəndindən olan: Binnət və Bədəl qardaşları canlarını qurtarıb, aradan çıxırlar, qalanları isə quldurlar tərəfindən qətlə yetirilirlər. Aradan çıxan, özlərini kəndə yetirənlər baş verənlər barədə kənd camaatına və hökumət nümayəndələrinə məlumat verirlər. O zaman Gümrüdən hökumət nümayəndələri hadisə yerinə - Cəngiyə gəlirlər.

Qətliamın törədilməsinə başçılıq edən keşiş Aram başda olmaqla hamı bir yerə toplanır. Baş verən qətliam barədə sorğu-sual edilən ermənilər susurlar. Bu zaman Mustoy oğlu Elləz keçi buynuzundan sapı düzəldilmiş bıçağını sübut-dəlil olaraq komda gizlətdiyi yerdən çıxardır. Hökumət adamlarında baş verənlər barədə şübhə yeri qalmır, lakin öldürülənlərin yeri naməlum olaraq qalır. Gizlədilmiş meyitlərin axtarışları aparılarkən Cəngidə çobanlıq edən bir kürd qadını bizim həmkəndlilərin onun ərinin bu işlərə qatılmaması zəmanətini aldıqdan sonra öldürülənlərin yerlərini nişan verəcəyini bildirir, corab toxuya-toxuya cəsədlərin basdırılaraq, gizlədildikləri yerə gedir və yumağı yerə salaraq nişan verir. Daha sonra yumağı götürüb, oradan çıxır. İşin nə yerdə olduğunu başa düşən Tahar və Elləz kişi hökumət nümayəndəsini nişan verilən yerə gətirirlər, ərazini basmadan (mal-qaranın kərmə hazırlanması üçün yaş peyinindən) təmizləyirlər və orada meyitlər basdırılan quyunu tapırlar, meyitləri çıxartmaq işlərinə, hazırlığa başlayırlar. Bu məqsədlə deyilənə görə Qaraboğaz oğlu Qurban onun qoxu bilmə hissiyatı zəif olduğu nəzərə alınaraq qardaşı Tötül Məhəmmədin cəsədini tapmaq üçün cəsədlər basdırılan yerə sallanır, meyitləri bir-bir yuxarı qaldırır. O, meyitləri çıxartdıqca, meyidin kimliyini soruşur, ona cavab verirlər ki, qardaşın deyil! Beləliklə də bütün meyitlərin hamısı quyudan çıxarılırlar, Qurban kişi isə az sonra gördüyü dəhşətli mənzərələr, keçirdiyi həyacandan dünyasını dəyişir.

Çürümə prosesində olan, kəskin qoxu vermələri səbəbindən meyitlər kənddən aralı Pəmbək (Qanlı) çayında suya tutulurlar və kənd camaatı tərəfindən yaxınlıqdakı qəbristanlıqda dəfn edilirlər.

Təəssüflər olsun ki, ciddi cəhdlərimizə baxmayaraq, Cəngi qətliamında öldürülən soydaşlarımızın hamısının yox, az bir qisminin adlarını müəyyənləşdirməyə müəssər olduq. Onlar aşağıdakılardır:

Tanrıverdi Vəli oğlu, Məşədi Məhərrəm, Şahverdi oğlu Allahverdi, Tötül Məhəmməd,  Musa oğlu Nağı,  İskəndər oğlu Əskər, Vəli oğlu Məmli, Daşdəmir oğlu Kamil, Novruz oğlu Həsən.

El ağsaqqalarımızın söylədiklərinə görə, baş verən qətliamın iştirakçılarının həbs edilmələri səbəbindən yerli əhali keşiş Aramı öldürmüşdür. Hadisədən bir müddət keçəndən sonra 12 araba ilə Cəngidən xeyli erməni Qaraisə (indiki Vanadzor) tərəfdən ağac materialı alıb, geri qayıdarkən Saral kəndinin qabağında Qaçaq Xıdır onlarla rastlaşır, atasının heyfini almaq üçün əla fürsət yaranır. O, arabada keşiş Aramın oğlunun olduğunu xəbər tutur və keşişi yaxşı adam kimi oğluna tərifləyir. Arxayınlaşan erməniləri, o cümlədən keşişin oğlunu az keçmədən güllələyir.

Ağsaqqallarımız onu da söyləyirdilər ki, sonralar Qaçaq Xıdır və Məşədi Məhərrəm oğlu Hüseyn atalarının və həmkəndlilərinin heyiflərini almaq niyyəti ilə vaxtaşırı Cəngi kəndinin həndəvərinə getmişlər. Fürsət yarandığı təqdirdə öldürülən həmkəndlilərindən çox erməni öldürürlər və artıqlaması ilə onlardan qisas alırlar.

Qursalı kəndində ötən əsrdə 20-ci illərində təhsilin yaranması, inkişafı o kənddən xeyli sayda ziyalılar yetişdirib. Hazırda Azərbaycanın bölgələrində müxtəlif peşə və görəv sahibləri kimi fəaliyyət göstərirlər. Ermənistanda iş üçün müraciət edən qursalılara şərait yaradılırdımı?  

Xüsusi qürurla qeyd etməliyəm ki, Pəmbək mahalında bizim Qursalı kəndinin əhalisi öz ali təhsilli kadrlarının sayına görə bölgənin digər yaşayış məntəqələrinin əhalisindən nəzərəçarpacaq dərəcədə çox idi və seçilirdi. Bu da kənd əhalisinin ali təhsilli ziyalılara böyük hörmətlə yanaşmalarından, kənddə orta məktəbdə şagirdlərə peşəsinə yüksək səviyyədə yanaşan müəllimlərin təhsil verməsindən irəli gəlirdi. Bu faktı qonşu kəndlərin əhalisi, orta məktəb müəllimləri həmişə xüsusi olaraq vurğulayırdılar və dəyərləndirirdilər.

Kəndimizdə orta təhsilin yaranması dini təhsilin Məşədi Molla Məmmədin təşkil etməsi ilə başlamışdır.

XIX əsrin ortalarında Cənubi Azərbaycandan Pəmbək mahalına öz atası Məşədi Kərbalayı Alı, qardaşları Məşədi Həsən, İbrahim: bacıları Məşədi Tükaz və Məşədi Sona ilə birlikdə köçən Məşədi Molla Məmməd Qursalı kəndində o dövr üçün nadir hadisə sayılan evlər tikdirmişdir. O, ilk dini təhsilini İrəvan şəhərində aldıqdan sonra kəndə qayıdır və öz evində gənclərə ilahiyyat dərsləri keçməyə başlayır. Beləliklə, kənddə ilk təhsilin əsası qoyulur. Molla Məmməddən ilk dini təhsili alanlar: İsmayıl, Hürü, Musa, Hürümələk, Zeynəb, öz qızı Məsmə və başqaları olurlar.

Molla Məmməd 1915-ci ildə öz vəsaiti ilə kəndimizdə məscid tikdirir, təhsilini davam etdirmək üçün Məşədə gedir, ali dini dərəcə alır, Qursalıya qayıtdıqdan sonra dini fəaliyyətini davam etdirir.

Bundan sonra kədimizin ən qocaman müəllimi olan Məmiş müəllimin söylədiyinə görə 1924-cü ildə kəndimizdə məktəb açılması məsələsi qoyulur, həmin ilin sentyabr ayının 1-dən məktəb açılır.

Məmiş müəllim gündəliyində qeyd edir ki, onunla həmin məktəbi azsaylı məktəbli bitirir. Onlar zəif biliyə yiyələndiklərinə görə təhsillərini davam etdirmirlər. Lakin Məmiş müəllim dostu Ramazanla Bakıya gedir, orada internasional pedaqoji texnikumu bitirir, Qursalıya müəllim kimi qayıdır. O, yazırdı ki, (1929-cu ilin sentyabrında) kənddə Əskərov Cəlal, Ələkbərov Yunis, Əliyev Sayad və Mizəbağır dərs deyirdilər. Məktəbimiz 4 otaqdan ibarət idi, 4 sinif səhər, 4 sinif isə günorta növbəsində oxuyurdu.

Baş müəllim Əli Daşdəmirov (1971-75-ci illərdə Qursalı kənd orta məktəbin direktoru olmuşdur) isə 1979-cu ildə “Sovet Ermənistanı qəzetində dərc etdirdiyi məqaləsində yazırdı:” 1939-cu il .... O zaman bütün kədlərdə olduğu kimi bizim kənddə də orta təhsilli adam hələ çox az idi. Kəndimizdə orta ixtisas təhsilli müəllimlər vardı. İrəvandakı Azərbaycan Pedaqoji Texnikumunu bitirib, gələn gənclər yeddiillik məktəbdə dərs deyirdilər. Savadsızlığın aradan qaldırılması üçün gecə kursları açılmışdı. Yediillik məktəbdə cəmi 125 şagird oxuyurdu.

Kəndimizin əhalisi də az idi- 1450 nəfər. Klub yox idi.

Kəndimizin tanınmış ziyalılarından olan Məmməd İbrahim özünün “Ziyalı kəndimiz” kitabında yazır: “Artıq 30-cu illərdə Qursalıda Qiyas Aslanov, Vəli Abdullayev, İsmayıl Rüstəmov, İsrafil və Məhərrəm Nəsibovlar, Məmiş Quliyev və başqaları pedaqoji fəaliyyət göstərirdilər. 1935-ci ildə kənddə Avas oğlu Kərimin evinin yerində tanınmış bənna Mansur oğlu Əli başda olmaqla, Kolxoz vəsaiti hesabına 4 otaqlı məktəb binası tikildi....” 

1947-ci il buraxılışında Qursalı kəndindən Musa Musayev, Rza Rzayev, Dursun Əliyev və  Məmməd Rövşənov kamal attestatı aldılar. Onların dördü də uzun müddət pedaqoji fəaliyyətlə məşğul oldular.

50-ci illərin əvvələrində isə Rza Rzayev, Hüseyn Kosayev, Sona Musayeva, Səməd Rzayev, Həsən və Musa Məhərrəmov qardaşları, Nəsib Mustafayev,  Məmməd Mustafayev qardaşları, Əli Həbilov, Əli Kosayev və başqaları ali təhsilini başa çatdırdılar.

Qeyd etmək istəyirəm ki, kənddə əhalinin, ali təhsilli müəllimlərin, məktəbyaşlı uşaqların sayının artması ilə yeni məktəbin tikilməsinə böyük ehtiyac yarandığından (artıq köhnə məktəb tələbatı ödəməyindən) duyulurdu. Bu səbəbdən də 1979-80-cı il tədris ilində 7 korpuslu yeni məktəbin açılışı oldu.

Mübaliğəsiz demək olar ki, bizim məktəbin məzunları öz müəllimlərinin, valideynlərinin ümidlərini layiqincə doğruldurdular, əksəriyyəti ölkəmizin müxtəlif ali məktəblərinə daxil olurdular və yüksək ixtisaslı kadrlar kimi o məktəbləri bitirdilər. Məktəbimizin məzunlarının arasından elmlər doktorları, elmlər namizədləri, həkimlər, müəllimlər,  mühəndislər yetişmişdir. Həmkəndlilərimizdən Daşdəmirov Rasim Bayram oğlu Gəncə şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı, Vilayət Bayram oğlu Daşdəmirov həmin şəhərin Yol Polis İdarəsinin rəisi, Məmmədov Bəhram İsgəndər oğlu Bakı şəhəri Nəsimi və Xızı rayon Yol Polis İdarəsinin rəisi, Qəribov Elləz Azərbaycan Nazirlər Kabinetində şöbə müdiri, Namazov Sarıbəy Bayram oğlu Quba rayon Mərkəzi Xəstəxanasının baş həkimi işləmişlər, Ramazanov Nəbi Əhməd oğlu isə hal-hazırda Bakı Dövlət Universitetinin prorektoru, Ramazanov Məhəmmədəli Əhməd oğlu isə Bakı Dövlət Üniversitetinin "Fizika" fakultəsinin dekanıdır, Tağıyev Təmraz Tağı oğlu Yeni Azərbaycan Partiyasının Nərimanov rayon təşkilatının sədri vəzifəsində çalışır. 

Vaqif müəllim, bəyaq söhbətimizdən də məlum oldu ki, Ermənistanda iş üçün müraciət edən yüksək ixtisaslı qursalıların işlə təmin edilməsi müşkül məsələydi. Təbii bu ermənilərin azərbaycanlılar üçün yeritdiyi gizli siyasət idi. İş tapa bilməyən qursalılar işlə bağlı hansı addımları atırdı?

Haqlısınız, baxmayaraq ki, Qursalı kənd orta məktəbini bitirən şagirdlərin əksəriyyəti ali təhsil alırdılar, lakin birmənalı demək olar ki, onların Ermənistanda işlə təmin olunmaları hədsiz dərəcədə müşgül bir məsələ idi. Olsa-olsa həmkəndlilərimiz yaşadığımız bölgədə ağır zəhmət tələb olunan, ixtisas tələb olunmayan, çətin şəraitli, azmaaşlı işlərə götürülürdülər. Bu səbəbdən də ixtisaslı kadrlar köç edirdilər, son zamanlar kənddə əhalinin sayı azalırdı, demoqrafik vəziyyət dəyişirdi.

1988-ci il 7 dekabr Spitak zəlzələsində Qursalıya çoxmu ziyan dəymişdi?

Məlum erməni-türk münaqişəsinin alovlandığı 1988-ci ildə Ermənistanda hər yerdə olduğu kimi, bizim yaşadığımız ərazidə də azərbaycanlıların təhlükəsizliyi böyük sual altında idi. Azğınlaşmış quldur erməni silahlı dəstələri kəndimizə silahlı hücum edib, həmkəndlilərimizə qanlı divan tutar, görünməz münasibətlər yaşada bilərdilər. Bəlkə də, Ulu Tanrının bizə rəhmi gəldi, 7 dekabr 1988-ci ildə dəhşətli zəlzələ baş verdi ermənilərin başı özlərinə qarışdı, kəndimizin əhalisi erməni mühasirəsindən çıxa bildi və canlarını erməni zülmlərindən birtəhər qurtarıb Azərbaycana pənah gətirdilər.

Beləliklə, kəndimizin əhalisi hər an erməni saqqallı, silahlı quldurlarının hücumlarını gözlədikləri, qorxu altında, səksəkə içində yaşadıqları bir zamanda 7 dekabr, 1988-ci il, 11:40 zəlzələsi baş verdi.

Kiçik bir zaman kəsiyində rayon mərkəzi Spitak şəhəri, qonşu kəndlər, o cümlədən Qursalı kəndimiz yer üzündən silindi, minlərlə insanlar, dağıntılar altında qaldılar, həyatlarından oldular, şikəst oldular. Xoşbəxtlikdən zəlzələ gecə yox, gündüz həmi də kənd camaatının qocaların, körpə uşaqların vaxtlarını ermənilərin hücumlarından qorunmaq üçün evlərdə deyil, həyət-bacada keçirmələri, məktəblilərin məktəbə getməməsi səbəbindən kəndimizin əhali-canlı itkisi ermənilərdən qat-qat az oldu. Zəlzələdə 16 nəfər soydaşlarımız fəlakətin qurbanı oldular. Sağ qalanlar polkovnik İslam Namazovun, gənc zabit Mahal Mustafayevin, Arif, Adil Namazov qardaşlarının, Rusiyadan özünü hadisə yerinə yetirmiş Namiq Məmmədovun (Qazax rayonunda, sərhəddə Bəxtiyar Quliyevlə, Hüseyn Həsənovla, Kərim Mustafayevlə birlikdə) təşkil etdikləri nəqliyyat vasitələrinin köməyi, habelə Dövlət Plan Komitəsinin məsul işçisi Elləz Qəribovun kəndə göndərdiyi vertolyot vasitəsi ilə xilas oldular və min bir əziyyətlərlə Azərbaycana gətirildilər, Qazax rayonunda cəmləşdilər. Qazaxda ağır itkilərə, məhrumiyyətlərə, təhqirlərə məruz qalmış qursalılar qazaxlıların, borçalıların hər cür mənəvi və maddi qayğıları ilə əhatə olundular. Bir müddətdən sonra qaçqın düşən qursalılar Qazaxda yaradılan Qərargahda siyahıya alındılar, oradan Qəbələ rayonundakı “Qafqaz” turist bazasında müvəqqəti məskunlaşdırılmaları üçün göndərildilər, orada yaşadıqları müddətdə yerli əhali, rayon rəhbərləri tərəfindən çox isti münasibətlə qarşılandılar, hər cür qayğı ilə əhatə olundular.

İndi o acınacaqlı, ağır, məşəqqətli günlərdən 30 ildən artıq bir vaxt keçməsinə baxmayaraq, qursalılar bu gün də böyük minnətdarlıqla o vaxtkı Qazax RPK-nin birinci katibi M.Aşurovu, Qəbələ RPK-nin birinci katibi R.Əhmədovu “Qafqaz” turbazanın direktoru Adil müəllimi xatırlayırlar, onların xeyirxah əməllərini, misilsiz köməkliklərini unutmurlar.

Hazırda qursalıların kompakt yaşadığı bir ünvan varmı?  

1988-ci ildə milli münaqişələr, baş verən zəlzələ səbəbindən öz tarixi torpaqlarını, ata-baba yurdlarını, əzizlərinin, doğmalarının qəbirlərini, yüz illərlə qurub-yaratdıqları isti yuvalarını-evlərini min bir əzab-əziyyətlə qazanıb, topladıqları əmlaklarını, bir neçə gün ərzində düşmənlər tərəfindən talan edilən (yaxmalanan) Qursalı kəndində qoyub, gələn qursalılar didərginlik dövrünün ilk günlərində  Azərbaycanın müxtəlif guşələrinə pərakəndə şəkilində səpələnsələr də, qısa bir zamanda özlərində iradə taparaq, toparlandılar, öz bağlı olduqları soy-köklərini itirməmək niyyəti ilə Bakı şəhərinin M.Ə.Rəsulzadə (Xutor, Vorovski və Kirov) qəsəbələrində, habelə Keşlə adlanan yaşayış məntəqəsində məskunlaşdılar, öz adət-ənənələrini, qohumluq əlaqələrini qoruyaraq, xeyir-şər məclislərini bərabər keçirərək yaşayırlar.

PS. (postskriptum) – “Pəmbək mahalının Qursalı kəndi” kitabında qursalıların 1988-ci il bədnam erməni-millətçilərinin kənd camaatına qarşı divan tutmaq planlarının qarşısının alınması ilə əlaqədar gördükləri təhlükəsizlik tədbirlərindən də bəhs edilir, göstərilir ki, həmin ilin payız aylarında əhalinin təhlükəsizliyi şübhə altında idi. Bunu nəzərə alan qursalılar el ağsaqqalı, Böyük Vətən Müharibəsi (1941-45-ci il) veteranı Qədim müəllimin başçılığı altında “Müdafiə Ştabı”nı yaratdılar. Cəmi bir neçə saat ərzində kəndimizin cəsarətli, döyüşkən oğulları, həyat təcrübəsi olan, nisbətən yaşlı kişiləri bu “Gərargahda” toplandılar və özünümüdafiə dəstələri yaratdılar. Bu özünümüdafiə dəstəsinin sayəsində mühasirədə uzunmüddət qalan qursalılar canlı itkilərə məruz qalmadılar, düşmənlərin hücumlarından qoruna bildilər. Özünümüdafiə dəstəsində Əli Qurbanovun, Həsən Mustafayevin, Şəmistan İsmayılovun, Qaraxan Kərimovun, İskəndər Tötülovun, Seyfəddin Qocayevin, Əjdər Qocayevin, Mizami Əskərovun, Məhəmməd Zeynalovun, Mehdi Yaqubovun, (o eyni zamanda kəndimizə 15 km məsafədən yaylaqdan sərin dağ suyunun çəkilməsini təşkil etmişdir) Sabir Zeynalovun, Aslan Namazovun, Vaqif  İsmayılovun, Aydın Quliyevin, Cəfər Qocayevin, Kərim Nəsibovun, Zahid Xıdırovun və başqalarının şəxsi fəallıqlarını, şücaətlərini xüsusilə qeyd etmək lazımdır.

 

Новости

Cталь и алюминий, дерево и пластик: сравниваем Mercedes-Benz S-Klasse

Мерседес S-класса – это всегда некий эталон и образец для подражания. Так было всегда, ещё со времён появления первого поколения этого класса в кузове W116 в 1972 году. Само собой, каждое новое поколение всегда сравнивали с предыдущим. И это тоже нормально. Тем более что всегда говорили приблизительно одно и то же: едет ещё лучше, стоит ещё больше, но ломается чуть чаще. Мы решили подойти к вопросу с другой стороны: а что принципиально изменилось в технике этих машин за последние, скажем, тридцать лет? Мы взяли два автомобиля: один в кузове W140, второй – актуальное поколение в кузове W222 – и сравнили, как и из чего они сделаны. Например, разберёмся, не искусственную ли кожу нам подсовывают в салоне нового S-Klasse. А во второй части поговорим чуть больше о технике: моторах, коробках и подвесках. Почему они? С W222 всё понятно: его хоть и выпускают с 2013 года, но он и сегодня остаётся актуальным. Более нового поколения просто нет. Правда, мы постарались найти машину с максимально возможным пробегом, потому что найти W140 с пробегом 30–50 тысяч километров сейчас практически невозможно. Ну к 222-му мы ещё вернёмся, а пока пару слов про “рубль сорок”. Честно говоря, я хотел взять для сравнительного обзора предыдущее поколение – W126. Но потом коллективный мозг редакции (то есть редактор) решил, что это будет не совсем честно. Всё-таки W126 – это разработка 1970-х, и разница в сорок лет между ними сделала бы такое сравнение не слишком объективным. Позвольте мне не позволить себе говорить о “легенде”, о “новых русских” и о прочих баянах, которые рвут в рассказах про W140. Всё это сделано до меня. Иногда даже неплохо сделано. Давайте лучше расскажем про наш конкретный экземпляр. Найти его оказалось гораздо сложнее, чем я думал. Почти все машины, которые можно было посмотреть, оказывались либо переваренными трупами, обмазанными шпатлёвкой со всех сторон, либо набором “колхозных” решений, совсем неприличных для Мерседеса. Конечно, это не значит, что 99% W140 в России – какой-то хлам. Нет, хорошие машины есть, но найти их трудно. Тем более что нам нужен был автомобиль с подтверждённым пробегом, причём небольшим – чтобы можно было подобрать W222 с похожими цифрами на одометре. И, конечно же, в состоянии, максимально близком к заводскому. Машину в итоге нашли в Москве. И вряд ли можно считать совпадением, что нашли её не у простого любителя классических Мерседесов, а в компании DriveClassic.ru, которая как раз специализируется на подборе таких машин. Признаюсь, что больше хотелось бы видеть какой-нибудь S500 после 1994 года, но мы живём в такое время, когда приходится радоваться любому W140 в хорошем состоянии. Итак, что мы имеем? Наш W140 выпущен в 1994 году. В Россию он попал в 2000 году и следующие 15 лет провёл в одних руках. Затем он побывал в нескольких частных коллекциях и только в этом году с пробегом 170 тысяч километров достался нынешнему владельцу. Все эти годы машину очень берегли – состояние у неё и вправду похоже на заводское. Впрочем, чуть ниже мы его рассмотрим довольно подробно. А вот с комплектацией не очень повезло. Тут стоит мотор М104 – одна из последних рядных “шестёрок” Мерседеса. Объём – скромные для S-класса 2,8 л, мощность – 193 л.с. Салон тряпочный, механическая регулировка сидений… Да плевать! Главное – состояние машины. Даю на отсечение лапу своего кота, это один из лучших W140 в России. Скажу сразу: в ходе рестайлингов 1994 и 1996 годов машина заметно изменилась (особенно после 1994 года), но рассказывать об этом мы не будем. Рассматривать мы будем ту машину, которую нашли для нашего сравнения. В ней нет некоторых электронных систем (например, ESP или парктроников), которые появились позже. Но это и не так уж нам важно. Мерседес в кузове W222 нам предоставила компания AUTOMAMA. И это гораздо более серьёзный автомобиль: Mercedes-Benz S-Klasse S500 Long с мотором М278 (4,7 л, 455 л.с.). Укомплектован он заметно богаче, но пробег похожий – 138 тысяч километров. Обе машины, естественно, с автоматическими коробками передач. Само собой, технологии 1991 и 2013 года отличаются так же, как крюк одноимённого капитана и бионический протез. А что если добавить конкретики? Посмотрим на машины вблизи. Кузов Оба автомобиля, как и положено S-классу из Штутгарта, в своё время были неприлично передовыми. Кузова каждого из них – тоже. Начнём с W140. Понятно, что у любителей автоклассики при виде этого автомобиля в ухоженном состоянии на коленках встают дыбом волосы, а в глазах начинают летать мошки. А вот тем, кто в этой жизни ничего не понял (ладно-ладно, просто не фанатам классики), “стосорокет” кажется просто огромным чемоданом из прошлого. На самом деле кузов машины в начале девяностых был не только модным, но и очень технологичным. Тогда ещё никто не сходил с ума от желания сэкономить лишние два-три килограмма металла, никто не пытался вставлять в кузов алюминиевые и – боже упаси! – пластмассовые детали. Широкие молдинги (“листва”) – это ладно. Но всё остальное – только железо. Причём железо очень качественное и хорошо обработанное. Кузов у W140 несущий, с жёстким жизнесохраняющим каркасом. Спереди и сзади есть две зоны направленной энергопоглощающей деформации, а в бортах и дверях стоят внутридверные и бортовые усилители. 17% железа кузова – высокопрочная сталь. Правда, после того как в Париже на таком же S280 (которые так любили в VIP-такси) того же 1994 года выпуска разбилась принцесса Диана, репутация безопасного кузова слегка пошатнулась. Хотя замечу, что в Мерседесе на эти претензии ответили логично: в машине, которая летит под управлением пьяного водителя 105 км/ч вместо положенных 50, где никто не пристёгнут ремнём безопасности и которая влетает в бетонную опору, кто-то должен был погибнуть. Выживший охранник, кстати, был пристёгнут. Печально, но факт. Неудивительно, что выглядит W140 монументально: дело не только в дизайне, но и в материалах кузова. Наверное, W140 – один из лидеров по количеству баек, которые про него сложили их владельцы (а также завистники и всякие ненавистники). В частности, одна из них утверждает, что кузов W140 оцинкован. Это не соответствует действительности. Но вот металл там и вправду качественный (хотя и не 2,5-миллиметровый, как опять же некоторые говорят), но ещё лучше сделаны вентиляция и само ЛКП, которое очень хорошо предохраняет его от коррозии. Кстати, заводская толщина ЛКП в 250 мкм – это тоже миф. Да, слой толстый, нынешним “корейцам” с их 80–90 мкм даже завидно, но всё-таки 200 мкм – это перебор. А вот до 150 мкм лакокрасочный слой доходить действительно может. Наша простенькая машина не может похвастаться, например, пневматическими доводчиками дверей, но кое-что интересное есть даже в базовой версии. Например, двойное остекление, которое было на всех W140. Такой “стеклопакет” не только хорошо изолирует звук, но и не даёт окнам запотевать. А ещё иногда слишком быстро “убивает” своим весом механизм стеклоподъёмника. Во всяком случае на это иногда жалуются владельцы двадцатилетних машин (это, как вы понимаете, злая ирония и даже сарказм). Ещё одна интересная “фишка” – выдвигающиеся стержни на уголках задних крыльев. Эти “рожки” стояли на машинах до рестайлинга вместо парктроников: при включении задней передачи они выдвигаются и служат ориентиром для определения габаритов машины. Следующая интересная вещь – пластиковая ручка для открывания багажника, которая выдвигается при нажатии на его кнопку. У W222 тоже есть свои прелести в открывании багажника, но они не такие “честные”. Есть у этого Мерседеса и одна деталь, которая перекочевала даже на вполне современный W222, – это два замка капота. Они стоят симметрично справа и слева, что помогает капоту лежать с равномерными зазорами с обеих сторон. Вообще, в кузове W140 по сегодняшним меркам нет каких-то сложных технологий или инженерных решений. Главное – это очень качественная сборка, хорошее ЛКП и внимание к деталям. Например, тут даже на болтах дверных петель стоят колпачки. И всё же нет смысла удивляться тому, что кузов W222 выглядит намного сложнее. В основе кузова актуального поколения S-класса лежит гибридный алюминиевый каркас. Более половины деталей как раз алюминиевые, причём изготовлены как методом литья, так и штамповкой. Полости некоторых алюминиевых деталей заполнены специальной пеной, которая почти не увеличивает веса, но заметно повышает жёсткость кузова на кручение. Для сравнения: жёсткость на кручение W222 – 40 500 Нм/град, а у предыдущего поколения W221 – 27 500 Нм/град. Чтобы понять порядок цифр, скажу, что у ВАЗ-2115 – всего 5 500 Нм/град. Было бы ошибкой думать, что алюминий в кузове W222 – это только внешние панели. Нет, тут этого, простите за шаблон, крылатого металла хватит на небольшой истребитель. Из него сделаны передний подрамник, балка переднего бампера, опоры стоек подвесок, лонжероны, задняя панель салона, задняя полка, панель задка и даже дверные петли. Понятно, что двери, крышка багажника, капот и крыша тоже алюминиевые. К сожалению (или к счастью), кузов такого гибрида машины с самолётом после сильного удара восстановить практически невозможно. И если по нашим дорогам ещё ездят сваренные из двух частей W140 с килограммами шпатлёвки, то “затоталенный” W222 проще выкинуть. Изменилась и технология окраски. Оцинковывать алюминиевый кузов – это слишком нелогично даже для современного Мерседеса, поэтому тут появилась другая “изюминка” – лак с керамическими наночастицами. Если честно, я ржавых W222 вообще никогда не видел, но тут преимущество не в защите от коррозии, а в продлении срока службы ЛКП: твёрдые частицы очень стойки к мойкам, поэтому даже шестилетние W222, не побывавшие в ДТП, до сих пор не тускнеют и блестят как новые. Есть и некоторые не самые приятные моменты. Это огромное количество пластика, который выглядит не по-мерседесовски ширпотребно. Пластиковая решётка радиатора? С облезающим “хромом”? Чувствуешь себя обманутым. Особенно после честного железа “стосорокета”. А контрольный выстрел делают пластиковые накладки на выхлопных трубах. Эх, S500... Салон Салон нашего W140 прост как три копейки. Конечно, по сравнению с топовыми версиями, а вот какой-нибудь современный Киа Рио в такой же начальной комплектации при сравнении с Мерседесом может сгореть от стыда (правда, сравнивать их было бы глупо). Итак, оценим, как сохранился салон за 25 лет жизни. Единственное, что сразу выдаёт пробег и возраст, это потёртая боковина водительского кресла. А вот всё остальное прямо-таки удивляет: все кнопки, рычажки, крутилки-вертелки выглядят почти как новые. А их тут много даже “в базе”. Некоторые из них сделаны довольно интересно. Например, если крутить барашек сиденья, будет изменяться наклон спинки. А если его вытянуть в следующее положение и покрутить ещё – изменится высота подголовника. А задние подголовники можно сложить нажатием кнопки на тоннеле – так будет проще смотреть назад через заднее стекло. Правда, поднимать их потом придётся руками. Уже в этой комплектации есть зеркала на потолке перед задними пассажирами, регулировка поясничного подпора водительского кресла и двухзонный климат-контроль. Конечно, на более дорогих версиях есть много других опций, про которые написано уже тысячу раз, но мы их лишены. Впрочем, о некоторых чуть ниже вспомнить всё-таки придётся. Не буду повторять очевидных истин: дерево тут сделано из дерева, кожа – из кожи, а все элементы, которые кажутся металлическими, действительно металлические. И неровных зазоров найти тут невозможно. Единственное слабое место – это контакты кнопок, которые со временем подгорают и изнашиваются. Но с нашим пробегом 170 тысяч пока всё работает. Не надо думать, что салон старого S-класса “заточен” под задних пассажиров. Конечно, задний диван с подлокотником очень хорош, но водительское место всё-таки притягивает больше. Надо ли говорить, что салон W222 стал ещё более комфортным? Но… Нет, дерево и кожа тут остались натуральными. И зря говорят, что непонятное слово “полуанилин” обозначает что-то синтетическое из области кожзама. Полуанилин – это самая настоящая полуанилиновая кожа, то есть анилин с небольшим защитным окрашенным покрытием. А анилин – это один из самых дорогих типов натуральной кожи. Так что обвинения в поддельной нефтехимической природе кожи и дерева несправедливы. До этого S-Klasse ещё пока не докатился. Но вот что интересно: кожа всё-таки заметно деформируется. Есть следы и на водительском сиденье, и – что более заметно – на подлокотнике. Однако для пробега почти в 140 тысяч километров салон выглядит всё равно очень хорошо. Жаль только, что машина стала строго четырёхместной: центральный подлокотник заднего сиденья лишает возможности сесть сзади втроём. Хотя, может, в этом и заключается сермяжная правда представительского класса. А вот шпенёк запора двери несколько расстроил. Что это за “серебрянка” на пластмассе? Как-то слишком дёшево и несерьёзно. W140 себе таких вольностей в деталях не позволял. Ещё одна интересная деталь – очень заметный износ накладок на педалях. По-моему, резина накладок за 30 лет почему-то потеряла в качестве. Или подошвы ботинок за это время стали намного грубее? За освещение салона отвечают – подумайте только – 300 светодиодов! Которые менять толком невозможно – только блоки в сборе. И стоит это намного дороже, чем лампочки накаливания в W140. А что есть общего? Есть, например, фамильные зеркальца в потолке для задних пассажиров. И блок электрорегулировки сидений, установленный на дверях, который был бы и на W140, если бы эта регулировка входила в нашу комплектацию. И это хорошо – преемственность поколений всё-таки должна быть. На этом мы сегодня остановимся. Впереди нас ждёт самое интересное – разбор моторов и коробок. И дело даже не в том, что рядная “шестёрка” старого W140 конструктивно намного проще V-образного монстра с двумя турбинами, с трудом поместившегося в моторный отсек современного W222. Дело в том, как всё это сделано. Точнее, какой ценой. послесловие Операционный директор в розничной сети автомобилей с пробегом AUTOMAMA Я хорошо помню тот детский восторг (для 28-летнего на тот момент человека немного неуместный), который испытал, впервые сев за руль 126-го. И даже жаль, что редакция остановилась на пусть и более современном, но значительно более одиозном "рубль сорок"... S-класс в каждом новом поколении вызывает бурю откликов в стиле "раньше трава была зеленее". И лагерь тех, для кого старое поколение предпочтительнее, значительно представительнее. Что ж, позвольте высказать "особое мнение". Среди сумасшедших музыкальных маньяков есть чёткое разделение на тёплый аналоговый звук и бездушную цифру. Вот и старые поколения автомобилей нам кажутся более честными и настоящими, чем обыденная современность. Если бы это было правдой, то мы до сих пор ездили бы на лошадях. Да, есть ничтожно малое количество автомобильных снобов, которые с презрением будут рассказывать вам о неполноценности новейших флагманов. Но жизнь голосует за технологии и безопасность. Так, 140-й ни в одной дисциплине не способен предложить конкуренцию актуальному S-классу. Ни в технической части, ни в эргономике и качестве материалов салона. Да-да, современный пластик и "недокожа" гораздо более практичны и долговечны, а техника, системы комфорта и безопасности наголову превосходят по КПД всё, что предлагалось клиентам в начале 90-х. Уверен, что известная парижская история закончилась бы совсем по-другому, если бы у её героев был шанс перенестись во времени и въезжать в злополучный тоннель на 222-м. И не слушайте вышеупомянутых снобов, которые будут рассказывать о безупречных зазорах и об экстазе от накручивания аналоговых "крутилок" и щелканья механическими кнопками. Кассетная магнитола не способна подарить вам большое удовольствие даже от прослушивания Басты, а атмосферный многоцилиндровый монстр и древняя АКПП – нужной динамики. Что уж говорить про отсутствие банальных сегодня АБС с ЕСП и даже... ксенона! В общем, только чувством глубокой ностальгии, а также довольно бездонным карманом можно объяснить выбор в пользу древнего чемодана. Но знаете что? Ни один современный автомобиль не способен вызвать тот самый детский восторг, с которого я начал. Может быть, всё дело в возрасте?