ABŞ-İran qarşıdurması yeni mərhələdə: Müharibə başlayır? - ŞƏRH

ABŞ Silahlı Qüvvələri iyulun 8-nə keçən gecə İrana qarşı yeni silsilə hava zərbələri endirib. Daha sonra isə İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) ABŞ-nin Bəhreyn və Küveytdə yerləşən 85 hərbi obyektinə raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə zərbələr endirdiyini açıqlayıb. Dünənə qədər tərəflər arasında danışıqlar ehtimalı var idi. Lakin son hadisələr vəziyyəti hərbi eskalasiya istiqamətinə yönəldib.

Ümumiyyətlə, ABŞ-nin bu addımı atmasında məqsəd nədir?

Redaktor.az-a danışan hərbi ekspert Anar Şuşalının sözlərinə görə, son hadisələr fonunda belə görünür ki, ABŞ-İran qarşıdurması yeni və daha riskli mərhələyə qədəm qoyur.

Həmsöhbətimiz vurğuladı ki, əgər ABŞ-nin İrana endirdiyi yeni hava zərbələri və İranın buna cavab olaraq Bəhreyn və Küveytdə yerləşən ABŞ hərbi obyektlərini raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə hədəfə alması təsdiqini taparsa, bu, tərəflərin artıq yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, birbaşa hərbi vasitələrlə qarşılıqlı mesaj verməyə üstünlük verdiyini göstərir.

"Dünənə qədər müxtəlif vasitəçilərin iştirakı ilə tərəflər arasında diplomatik təmasların bərpası ehtimalı müzakirə olunurdu. Lakin son hadisələr göstərir ki, hazırkı mərhələdə diplomatiya arxa plana keçib, hərbi çəkindirmə və güc nümayişi isə ön plana çıxıb. Bu, münaqişənin idarə olunmasını daha çətin, proqnozlaşdırılmasını isə daha mürəkkəb edir.

ABŞ-nin bu addımını qiymətləndirərkən nəzərə almaq lazımdır ki, Vaşinqton uzun illərdir Yaxın Şərqdəki hərbi mövcudluğunu və müttəfiqlərinin təhlükəsizliyini öz milli təhlükəsizlik strategiyasının əsas elementlərindən biri hesab edir. ABŞ administrasiyası adətən belə əməliyyatları İranın regiondakı fəaliyyətinə, onun dəstəklədiyi silahlı qrupların hücumlarına və ya ABŞ qüvvələrinə qarşı təhdidlərə cavab kimi əsaslandırır. Bu baxımdan, son hava zərbələri də yalnız taktiki əməliyyat deyil, həm də Tehrana ünvanlanmış siyasi və hərbi xəbərdarlıq kimi qiymətləndirilə bilər".

Ekspertin fikrincə, İran üçün cavab verməmək həm daxili ictimai rəy, həm də regiondakı tərəfdaşları qarşısında zəiflik kimi qəbul oluna bilərdi:

"Buna görə də Tehran ABŞ bazalarına zərbələr endirdiyini açıqlamaqla göstərməyə çalışır ki, istənilən hücuma cavabsız qalmayacaq. İranın cavabının ABŞ ərazisinə deyil, regiondakı hərbi obyektlərə yönəlməsi isə müəyyən mənada qarşıdurmanı məhdud çərçivədə saxlamaq cəhdi kimi də şərh oluna bilər. Yəni Tehran cavab verir, lakin eyni zamanda tammiqyaslı müharibəyə səbəb ola biləcək həddi keçməməyə çalışır".

Müsahibimiz qeyd etdi ki, hazırkı vəziyyətdə qarşıdakı günlər üçün bir neçə ssenari mümkündür:

"Birinci və ən real görünən ssenari qarşılıqlı, lakin məhdud hərbi zərbələrin davam etməsidir. Tərəflər bir-birinə zərbələr endirsələr də, bunun tammiqyaslı müharibəyə çevrilməməsi üçün müəyyən "qırmızı xətlərə" əməl etməyə çalışa bilərlər. Son onilliklərdə ABŞ və İran arasında bir sıra gərginliklər yaşansa da, əksər hallarda hər iki tərəf münaqişəni müəyyən həddən sonra genişləndirməməyə üstünlük verib.

İkinci ssenari münaqişənin regional xarakter almasıdır. Əgər hücumlar Bəhreyn, Küveyt, İraq, Səudiyyə Ərəbistanı və ya digər Körfəz ölkələrini daha geniş şəkildə əhatə edərsə, bu zaman artıq yalnız ABŞ və İran deyil, regionun digər dövlətləri də prosesə cəlb oluna bilər. Bu isə enerji bazarlarında ciddi dalğalanmalara, neft qiymətlərinin yüksəlməsinə, Hörmüz boğazında gəmiçiliyin təhlükə altına düşməsinə və qlobal iqtisadiyyata təsir göstərə bilər.

Üçüncü ssenari isə müəyyən müddət davam edən qarşılıqlı zərbələrdən sonra diplomatik kanalların yenidən açılmasıdır. Tarix göstərir ki, ABŞ və İran arasında münasibətlər nə qədər gərgin olsa da, müxtəlif vasitəçilər – xüsusilə region ölkələri və beynəlxalq tərəfdaşlar – böhranın nəzarətdən çıxmaması üçün dialoq təşəbbüsləri irəli sürüblər. Bu dəfə də hərbi əməliyyatların müəyyən mərhələsindən sonra danışıqların yenidən gündəmə gəlməsi istisna edilmir."

Anar Şuşalı hesab edir ki, nə ABŞ, nə də İran hazırkı mərhələdə genişmiqyaslı müharibədə maraqlıdır:

"ABŞ üçün belə müharibə həm böyük maliyyə yükü, həm də Yaxın Şərqdə uzunmüddətli hərbi öhdəliklərin artması deməkdir. İran üçün isə ölkənin iqtisadi vəziyyəti, sanksiyalar və daxili problemlər genişmiqyaslı müharibəni olduqca ağır seçimə çevirir. Məhz buna görə tərəflər bir-birinə maksimum təzyiq göstərməyə çalışsalar da, eyni zamanda münaqişənin tam nəzarətdən çıxmaması üçün müəyyən hədləri qorumağa çalışa bilərlər. Bununla belə, ən böyük risk yanlış hesablamadır. Belə gərgin vəziyyətlərdə tərəflərdən birinin gözlənilməz addımı, böyük insan itkisinə səbəb olan hücum və ya üçüncü ölkənin prosesə birbaşa qoşulması hadisələrin sürətlə eskalasiyasına gətirib çıxara bilər. Belə hallarda artıq nəzarət olunan qarşıdurmadan deyil, daha geniş regional müharibədən danışmaq lazım gələr.

Nəticə etibarilə, son hadisələr göstərir ki, dünənə qədər real görünən diplomatik həll perspektivi hazırda xeyli zəifləyib. Hazırda təşəbbüs hərbi müstəviyə keçib və tərəflər ilk növbədə güc balansını öz xeyirlərinə dəyişməyə çalışırlar. Bununla belə, Yaxın Şərqdə əvvəlki böhranların təcrübəsi göstərir ki, hərbi eskalasiyadan sonra belə diplomatik kanallar tam bağlanmır. Qarşıdakı günlərdə əsas məsələ tərəflərin cavab addımlarının miqyası və bu prosesin regional təhlükəsizliyə hansı səviyyədə təsir göstərəcəyi olacaq".

Aytəkin TOFİQQIZI