Məkkə sazişi: Yeni hərbi ittifaq, yoxsa siyasi mesaj?

Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalanmış Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi Yaxın Şərq və Cənubi Asiyanın təhlükəsizlik sistemində mühüm dəyişikliklərin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Avqustun 7-də Məkkədə keçirilən üçtərəfli görüş zamanı imzalanan sənədə əsasən, tərəflərdən birinə qarşı silahlı hücum hər üç dövlətə qarşı hücum hesab ediləcək. Bu müddəa müəyyən mənada NATO-nun kollektiv müdafiə prinsipini xatırladır. Lakin sazişin praktiki mexanizmləri və hərbi öhdəliklərin sərhədləri zaman keçdikcə formalaşacaq.

Məkkə sazişini istənilən regional münaqişəyə avtomatik və dərhal hərbi müdaxilə edəcək çevik reaksiya qüvvəsi kimi qəbul etmək düzgün olmazdı. Sənəd, ən azı indiki mərhələdə, vahid komandanlığa və əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş əməliyyat planına malik hərbi blokdan daha çox strateji çəkindirmə və siyasi koordinasiya platformasıdır. Onun əsas əhəmiyyəti konkret münaqişəyə ani cavab verməkdən deyil, regionun təhlükəsizliyinin gələcəkdə hansı prinsiplər əsasında təmin ediləcəyinə dair alternativ model yaratmaqdan ibarətdir.

Uzun illər Yaxın Şərqin təhlükəsizlik arxitekturası əsasən ABŞ-nin hərbi mövcudluğu və Vaşinqtonun ayrı-ayrı dövlətlərə verdiyi təminatlar üzərində qurulub. Son dövrlərin müharibələri, qarşıdurmaları və dəyişən geosiyasi prioritetlər isə region ölkələrində bu mexanizmin etibarlılığı barədə ciddi suallar yaradıb. Məkkə sazişi Amerikanın regiondakı rolunu dərhal əvəz etmir. Lakin təhlükəsizliyin yalnız kənar gücün iradəsindən asılı olmadığı yeni və daha müstəqil regional mexanizmin təməlini qoyur.

Bu baxımdan sazişə yekun şəklini almış hərbi ittifaq kimi deyil, gələcək ittifaqın hüquqi və siyasi bünövrəsi kimi yanaşmaq daha doğru olar. Onun real mahiyyəti sənədin mətnindən daha çox qarşıdakı həlledici hadisələr zamanı üzə çıxacaq. Tərəflərdən biri təhlükəsizlik böhranı ilə qarşılaşdıqda digər iki dövlətin hansı səviyyədə dəstək göstərəcəyi, qərarların necə qəbul olunacağı və kollektiv müdafiənin harada başlayıb harada bitəcəyi tədricən aydınlaşacaq. Başqa sözlə, bu ittifaqın formatını yalnız diplomatik bəyanatlar deyil, gələcək sınaqlar və dönüş nöqtələri müəyyən edəcək.

Yeni mexanizmdə hər üç ölkə fərqli, lakin bir-birini tamamlayan imkanlara malikdir. Türkiyə NATO təcrübəsi, güclü ordusu və inkişaf etmiş müdafiə sənayesi ilə seçilir. Səudiyyə Ərəbistanı böyük iqtisadi resurslara, enerji imkanlarına və ərəb dünyasında siyasi nüfuza sahibdir. Pakistan isə döyüş təcrübəsinə malik silahlı qüvvələri, raket proqramı və nüvə dövləti statusu ilə üçtərəfli formatın strateji çəkisini artırır.

Bununla belə, sazişi indidən “İslam NATO-su” adlandırmaq tezdir. NATO-nun vahid komandanlıq sistemi, daimi qərargahı, ortaq hərbi planlaşdırma strukturu və onilliklər ərzində formalaşmış əməliyyat mexanizmləri mövcuddur. Məkkə sazişi isə hələ başlanğıc mərhələsindədir. Daimi katibliyin Səudiyyə Ərəbistanında yaradılması, müdafiə və xarici işlər rəsmilərinin müntəzəm görüşlərinin keçirilməsi nəzərdə tutulsa da, praktik fəaliyyət çərçivəsi tam müəyyənləşməyib.

Sazişin hansı dövlətə qarşı yönəldilməsi məsələsi də diqqət mərkəzindədir. Türkiyə və Pakistan rəsmiləri bu mexanizmin hər hansı konkret ölkəyə, o cümlədən İrana qarşı yaradılmadığını bildirirlər. Əslində, üç ölkənin təhlükəsizlik prioritetləri tam eyni deyil. Pakistan üçün Hindistan əsas strateji amil olaraq qalır. Türkiyənin gündəliyində Suriya, Şərqi Aralıq dənizi və terrorla mübarizə dayanır. Səudiyyə Ərəbistanı isə Körfəz bölgəsində raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə bağlı təhdidlərə daha həssas yanaşır. İttifaqın gələcəyi məhz bu fərqli maraqların ortaq strategiyaya necə çevrilməsindən asılı olacaq.

Burada Pakistanın mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İslamabad bir tərəfdən Səudiyyə Ərəbistanı ilə onilliklərə söykənən hərbi əməkdaşlığını dərinləşdirir, digər tərəfdən Türkiyə ilə müdafiə sənayesi və strateji koordinasiyanı genişləndirir. Eyni zamanda İranla qonşuluq münasibətlərini qorumağa çalışır. Bu siyasət Pakistanı yalnız hərbi tərəfdaş deyil, müxtəlif regional güclər arasında tarazlıq yaratmağa qadir diplomatik aktora çevirə bilər.

Türkiyənin iştirakı isə sazişi sadəcə Səudiyyə Ərəbistanı–Pakistan əməkdaşlığının genişləndirilməsi olmaqdan çıxarır. Ankara son illərdə müdafiə məhsullarının ixracı, hərbi təlim proqramları və fəal diplomatiya vasitəsilə geniş coğrafiyada təsir imkanlarını artırıb. Türkiyə bu formatı tədricən daha geniş regional təhlükəsizlik platformasına çevirmək istəyir. Misirin mümkün iştirakı ilə bağlı müzakirələr də sazişin gələcəkdə üç ölkə ilə məhdudlaşmaya biləcəyini göstərir.

Bu proses Azərbaycan üçün də diqqətlə izlənilməli olan strateji hadisədir. Bakı Türkiyə və Pakistanla xüsusi siyasi və müdafiə münasibətlərinə, Səudiyyə Ərəbistanı ilə isə qarşılıqlı hörmətə əsaslanan tərəfdaşlığa malikdir. Yeni format genişlənərsə, Azərbaycan müdafiə sənayesi, hərbi təlim, logistika və enerji təhlükəsizliyi sahələrində əməkdaşlıqdan faydalana bilər. Lakin Bakının əsas üstünlüyü qarşıdurma xəttinə qoşulmaqdan daha çox tərəfdaş dövlətlər arasında dialoqa və balanslı əməkdaşlığa töhfə vermək imkanındadır.

Məkkə sazişi hələ tamamlanmış hərbi blok deyil. O, daha çox region ölkələrinin öz təhlükəsizlikləri üçün məsuliyyəti tədricən öz üzərlərinə götürmək iradəsinin ifadəsidir. Əgər bu siyasi iradə ortaq müdafiə planları, hərbi-sənaye layihələri və daimi qərar mexanizmləri ilə tamamlanarsa, saziş gələcək regional hərbi ittifaqın əsasına çevrilə bilər. Onun həqiqi gücü isə imzalandığı gün deyil, ilk ciddi sınaq qarşısında necə işləyəcəyi ilə müəyyən olunacaq. 

Athar Mahmood,
ADU-nun Pakistan Mədəniyyət Mərkəzinin müdiri