Türklük susdurulanda susan Türkiyə, hicab məsələsində niyə bu qədər danışır?

İranın Təbriz təmsilçisi “Traktor” futbol klubunun paylaşımı bir daha illərdir dilə gətirilən, lakin beynəlxalq müstəvidə lazımi diqqəti görməyən bir həqiqəti gündəmə gətirdi: İranda milyonlarla insanın ana dilində təhsil almaq hüququ məhdudlaşdırılır. Azərbaycan türkləri öz tarixi vətənlərində yaşasalar da, uşaqlarını Azərbaycan türkcəsində məktəbə göndərə bilmirlər. Onların dili gündəlik həyatda danışılır, ailələrdə yaşadılır, ancaq təhsil sistemində özünə layiqli yer tapa bilmir.

Bu, sadəcə dil məsələsi deyil. Bu, milli kimlik, mədəni hüquqlar və insanın öz ana dilində təhsil almaq azadlığı məsələsidir. Bir xalqın dilinin məktəbdən kənarda saxlanılması həmin xalqın gələcək nəsillərinin öz kimliyindən uzaqlaşdırılması riskini yaradır. Dilin yaşaması üçün onu yalnız evdə danışmaq kifayət etmir. O, məktəbdə öyrədilməli, elmi və ictimai həyatda işlədilməli, dövlət tərəfindən qorunmalıdır.

İranda yaşayan Azərbaycan türklərinin problemi isə onilliklərdir davam edir. Pəhləvi hakimiyyəti dövründə Azərbaycan türkcəsinin ictimai və təhsil həyatındakı mövqeyi məhdudlaşdırıldı. 1979-cu il İslam inqilabından sonra qurulan İslam Respublikası da bu sahədə köklü dəyişiklik etmədi. Konstitusiyada yerli dillərin mətbuatda və onların ədəbiyyatının tədrisində istifadəsinə müəyyən imkanlar nəzərdə tutulsa da, Azərbaycan türkcəsində tamhüquqlu məktəb təhsili reallaşmayıb.

Dilin müdafiəsinə qalxan fəallar isə müxtəlif təzyiqlərlə üzləşiblər. Ana dilində təhsil tələbi irəli sürən insanlar bəzən milli təhlükəsizlik və separatizm ittihamları ilə qarşılaşıblar. Halbuki öz ana dilində təhsil almaq istəyi hansısa dövlətə qarşı yönəlmiş siyasi fəaliyyət deyil. Bu, insanın təbii hüququdur.

Maraqlıdır ki, bu məsələdə Türkiyənin mövqeyi də uzun illər diqqət çəkən susqunluqla müşayiət olunub. Türkiyə özünü türk dünyasının aparıcı dövlətlərindən biri kimi təqdim edir, türk xalqlarının birliyini, ortaq tarixini və mədəniyyətini tez-tez gündəmə gətirir. Ancaq İran Azərbaycanında yaşayan milyonlarla soydaşın ana dilində təhsil hüququ məsələsi Türkiyənin siyasi gündəmində eyni səviyyədə yer almayıb.

Əlbəttə, dövlətlərarası münasibətlər mürəkkəbdir. Türkiyənin İranla əlaqələri, regional maraqları və diplomatik hesablamaları var. Hər bir dövlətin xarici siyasətində müəyyən həssaslıqlar nəzərə alınır. Lakin bu amillər uzun illər boyu davam edən dil və təhsil hüquqları probleminə diqqətin zəif olmasını tam izah edirmi? Əgər türk dünyasının birliyi yalnız münasib siyasi şəraitdə xatırlanırsa, bu birliyin prinsipləri nə dərəcədə səmimidir?

Türkiyənin bu məsələdəki susqunluğu yalnız indiki hakimiyyət dövrü ilə məhdudlaşmır. Tarixən də Türkiyənin İran azərbaycanlılarının dil hüquqları ilə bağlı ardıcıl və təsirli siyasət apardığını söyləmək çətindir. Türkiyənin müxtəlif dövrlərdəki rəhbərlikləri İranla münasibətləri qorumağa üstünlük veriblər. Nəticədə isə İran türklərinin ana dilində təhsil tələbi türk dünyasının siyasi gündəmində arxa plana keçib.

Bu gün də oxşar mənzərə ilə qarşılaşırıq. Türkiyədə ərəb dünyasında baş verən hadisələrə, xüsusilə Fələstin məsələsinə münasibətdə çox sərt və emosional çıxışlar edilir. Fələstin xalqının hüquqlarını müdafiə etmək, mülki əhalinin əziyyətinə diqqət çəkmək, işğala və zorakılığa qarşı çıxmaq, əlbəttə, legitim və humanist mövqedir. Burada mübahisə Fələstinə dəstək verilməsində deyil. Əsas sual budur: Bəs niyə türk xalqlarının hüquqları məsələsində eyni həssaslıq hər zaman nümayiş etdirilmir?

İranda yaşayan Azərbaycan türklərinin sayı on milyonlarla ölçülür. Onlar türk dilində danışır, türk mədəniyyətini yaşadır, özlərini Azərbaycan xalqının bir parçası hesab edirlər. Ancaq uşaqlarının ana dilində təhsil alması məsələsi hələ də həllini tapmayıb. Bu insanların hüquqları barədə danışmaq üçün hansısa siyasi fürsətin yaranmasını gözləmək nə dərəcədə doğrudur?

Türkiyədə bəzi siyasi və ictimai çevrələrin Fələstin məsələsində nümayiş etdirdiyi emosional həssaslıqla İran Azərbaycanında yaşayan türklərin problemlərinə münasibət arasındakı fərq diqqətdən yayınmır. Bir məsələdə küçələrə çıxılır, geniş kampaniyalar aparılır, sərt bəyanatlar verilir, digər məsələdə isə susqunluq seçilir. Bu fərqin səbəbləri barədə düşünmək lazımdır.

Burada başqa bir ziddiyyət də ortaya çıxır. Azərbaycanda məktəbli forması və hicab məsələsi gündəmə gələn kimi Türkiyənin bəzi rəsmi şəxsləri, hakim partiyanın millət vəkilləri, media nümayəndələri və ictimai fəalları ölkəmizə qarşı sərt mövqe nümayiş etdirirlər. Azərbaycan məktəblərində tətbiq edilən qaydalar ətrafında müzakirələr aparılır, müxtəlif fikirlər səsləndirilir. Ancaq məsələni müzakirə etmək əvəzinə, Azərbaycanı hədəfə alan, ölkənin daxili işlərinə müdaxilə təsiri bağışlayan və bəzən təhqiramiz ifadələrlə müşayiət olunan çıxışlara rast gəlinir.

İnsan istər-istəməz sual verir: İranda yaşayan milyonlarla azərbaycanlı türk öz ana dilində təhsil ala bilmədiyi halda, Türkiyədəki bəzi çevrələr niyə Azərbaycan məktəblərində hicab məsələsinə bu qədər həssas yanaşırlar? İran türklərinin dil hüquqları illərdir məhdudlaşdırıldığı zaman bu həssaslıq harada idi? Niyə ana dilində təhsil hüququ məsələsi eyni emosional reaksiyaya səbəb olmur?

Əlbəttə, bu iki məsələ hüquqi və mahiyyət baxımından fərqlidir. Ana dilində təhsil hüququ ilə məktəbli geyiminə dair qaydalar eyni problem deyil. Ancaq burada söhbət məsələlərin eyniləşdirilməsindən yox, prinsipial yanaşmadan gedir. Əgər insan hüquqları müdafiə edilirsə, bu müdafiə seçmə xarakter daşımamalıdır. Hüquqlar yalnız siyasi, dini və ya ideoloji baxımdan bizə yaxın görünən məsələlərdə xatırlanmamalıdır.

Dünyəvi dövlətin təhsil siyasəti də məhz bu çərçivədə müzakirə edilməlidir. Dünyəvilik inancsızlıq demək deyil. Dövlətin dünyəvi olması insanların dini etiqadına hörmətsizlik göstərilməsi anlamına gəlmir. Əksinə, dünyəvi dövlət müxtəlif inanclara sahib insanların hüquqlarını bərabər şəkildə qorumağı, dövlət institutlarının isə müəyyən dini baxışın təsiri altında idarə olunmamasını nəzərdə tutur.

Məktəb yalnız bilik verilən yer deyil, həm də uşaqların dünyagörüşünün formalaşdığı, sosial qaydaları öyrəndiyi və müxtəlifliklə birgə yaşamağı mənimsədiyi məkandır. Buna görə məktəbli geyimi ilə bağlı qərarlar emosional çağırışlarla deyil, qanunvericilik, təhsil siyasəti və uşaqların mənafeyi əsasında müzakirə edilməlidir.

Problem ondan ibarətdir ki, bəzi hallarda dini simvollar ətrafındakı müzakirələr siyasi qarşıdurma vasitəsinə çevrilir. Bu zaman hüquq və azadlıqlar barədə danışanların özlərinin başqa xalqların hüquqlarına nə dərəcədə həssas yanaşdıqları sual altına düşür. İnsan bir tərəfdən dini azadlıqların müdafiəçisi kimi çıxış edib, digər tərəfdən milyonlarla insanın ana dilində təhsil hüququnun pozulmasına susursa, onun prinsipiallığı barədə suallar yaranması təbiidir.

Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlər xüsusi tarixi və mənəvi bağlara söykənir. Bu münasibətlər qarşılıqlı hörmətə, suverenliyə və bərabərliyə əsaslanmalıdır. Türkiyədəki hər hansı media nümayəndəsinin və ya ictimai fəalın Azərbaycandakı bir qərarı tənqid etmək hüququ var. Ancaq tənqid faktlara söykənməli, ölkələrin daxili məsələlərinə münasibətdə məsuliyyətli yanaşma nümayiş etdirilməli, təhqir və siyasi təzyiq dilindən uzaq durulmalıdır.

Eyni zamanda, Türkiyədə ictimai müzakirələrin dini-siyasi ritorika ilə müşayiət olunması, bəzi çevrələrin dünyəvi dövlət modelinə şübhə ilə yanaşması da diqqətlə izlənilməlidir. Bu, Türkiyə cəmiyyətinin bütövlükdə belə düşündüyü anlamına gəlmir. Türkiyənin özündə də dünyəviliyi, hüquqi dövləti və dini azadlıqları müdafiə edən çoxsaylı insanlar var. Söhbət bütün ölkəni ittiham etməkdən deyil, konkret mövqelərdəki ziddiyyətləri göstərməkdən gedir.

Əgər Türkiyə türk dünyasının birliyindən danışırsa, bu birlik yalnız şüarlardan ibarət olmamalıdır. Türk xalqlarının dili, mədəniyyəti və təhsil hüquqları da həmin birliyin əsas istiqamətlərindən biri olmalıdır. İran Azərbaycanında yaşayan soydaşların ana dilində təhsil tələbi bu baxımdan kənarda qala bilməz. Türkiyənin diplomatik imkanları daxilində bu məsələyə diqqət göstərməsi, dil hüquqlarını beynəlxalq müstəvidə müdafiə etməsi həm mənəvi, həm də siyasi baxımdan əhəmiyyətli olardı.

Nəticə etibarilə, əsas məsələ kimin hansı dini simvolu müdafiə etməsi deyil. Əsas məsələ hüquqlara münasibətdə ardıcıllığın olub-olmamasıdır. Bir xalqın ana dilində təhsil almaq hüququ pozulanda susmaq, başqa bir ölkənin məktəbli forması ilə bağlı qərarına gələndə isə sərt bəyanatlar səsləndirmək prinsipiallıq nümunəsi sayıla bilməz.

Türk dünyasının birliyi haqqında danışanlar ilk növbədə bu birliyin mahiyyətini müəyyənləşdirməlidirlər. Əgər ortaq dil, mədəniyyət və tarix həqiqətən vacibdirsə, onda İran Azərbaycanında yaşayan milyonlarla insanın ana dili də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Əks halda, türk dünyasının birliyi barədə deyilənlər konkret hüquq və azadlıqların müdafiəsinə çevrilməyən siyasi şüarlar olaraq qalacaq.

Türklükdən danışmaq asandır. Əsl məsələ türkün dili, kimliyi və hüquqları təhlükə altında olanda da danışa bilməkdir.

Aqil ASLAN