Nurçu-islamçı AKP türk dünyasını öz ideologiyasına qurban verir?

Türkiyədə hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) Azərbaycana münasibətdə sərgilədiyi mövqe ciddi suallar doğurur. Bir tərəfdən Ankara türk dünyasının birliyindən, Azərbaycanla qardaşlıq münasibətlərindən və ortaq milli köklərdən danışır, digər tərəfdən isə Türkiyədəki hakimiyyətə yaxın siyasi dairələr Azərbaycanın daxili və xarici siyasətinə müdaxilə etməyə çalışırlar. Ölkəmizin İsraillə münasibətləri hədəfə alınır, məktəblərdə geyim qaydaları ətrafında yaranmış mübahisə Türkiyənin siyasi gündəminə daşınır, Azərbaycandan qərarlarını dəyişmək tələb olunur.

Bütün bunlar bir sualı gündəmə gətirir: Türkiyədəki nurçu-islamçı hakimiyyət türk dünyasının maraqlarını müsəlman dünyası ilə həmrəyliyə qurban verirmi?

Bu sual yalnız Türkiyənin bugünkü siyasi kursu ilə deyil, türk dövlətləri arasında gələcək münasibətlərin hansı ideoloji əsaslar üzərində qurulacağı ilə də bağlıdır. Çünki türk dünyasının birliyi ilə siyasi islamın məqsədləri eyni deyil. Türk kimliyi İslam dinindən daha geniş tarixi, mədəni və etnik məzmuna malikdir. Türk xalqlarının hamısı müsəlman deyil və türk olmaq üçün mütləq İslam dininə mənsub olmaq şərt deyil.

AKP hakimiyyətinin siyasi xəttində dini amilin mühüm yer tutması Türkiyənin daxili və xarici siyasətinə də təsir göstərir. Problem Türkiyənin dini kimliyində deyil, siyasi islamın türk dünyasının ortaq maraqlarından üstün tutulması və dini həmrəyliyin başqa dövlətlərə təzyiq vasitəsinə çevrilməsidir.

Türk dünyası ərəb dünyasından ibarət deyil

Türk xalqlarının tarixi yalnız İslam dini ilə başlamayıb. Onların ortaq dili, tarixi, mədəniyyəti və etnik kökləri var. Məsələn, çuvaşların və qaqauzların böyük əksəriyyəti xristiandır. Türk xalqlarının tarixində buddizm, tanrıçılıq və başqa dini inanclar da mövcud olub. Deməli, türk kimliyini yalnız dini mənsubiyyətlə izah etmək mümkün deyil.

Ərdoğan hakimiyyətinin xarici siyasətində müsəlman dünyasında nüfuz qazanmaq və Yaxın Şərqdə təsir imkanlarını genişləndirmək mühüm yer tutur. Türkiyənin ərəb dövlətləri ilə münasibətlərini inkişaf etdirməsi, əlbəttə, onun suveren hüququdur. Ancaq dini həmrəylik naminə türk dünyasının maraqları arxa plana keçirilməməlidir.

Türkiyə ərəb dünyası ilə əməkdaşlıq edə, müsəlman xalqlarının problemlərinə münasibət bildirə bilər. Lakin bu siyasət türk xalqlarının ortaq maraqlarından üstün tutulduqda, Ankaranın türk dünyasının birliyi ilə bağlı bəyanatları haqlı suallar doğurur.

Türk Dövlətləri Təşkilatı islamçı ideologiyanın kölgəsində qalmalıdırmı?

Türk Dövlətləri Təşkilatının yaradılması və inkişafı türk xalqlarının ortaq gələcəyi baxımından mühüm tarixi əhəmiyyət daşıyır. Təşkilat türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi, mədəni, nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsinə xidmət edir. Onun təməlində ortaq tarix, dil və mədəniyyət dayanır. 

Türkiyə bu təşkilatın inkişafında aparıcı rol oynamaq imkanına malikdir. Ankara türk dövlətləri arasında iqtisadi inteqrasiyanın gücləndirilməsinə, ortaq layihələrin həyata keçirilməsinə və beynəlxalq münasibətlərdə onların mövqelərinin möhkəmləndirilməsinə daha çox diqqət ayırmalıdır.

Lakin türk dünyasının birliyi hansısa dini-siyasi ideologiyanın ətrafında formalaşmaq demək deyil. Türk Dövlətləri Təşkilatı müsəlman həmrəyliyi platforması yox, ortaq milli və dövlətçilik maraqlarına əsaslanan əməkdaşlıq qurumudur.

Türkiyənin siyasi islamçı hakimiyyətinin ideoloji prioritetləri türk dünyasının uzunmüddətli maraqları ilə ziddiyyət təşkil edərsə, bu, təşkilatın gələcəyi baxımından da problem yarada bilər. Türk dövlətlərinin ortaq gələcəyi ayrı-ayrı hakimiyyətlərin ideoloji maraqlarından daha geniş olmalıdır.

Azərbaycan məktəblərindəki geyim qaydaları Türkiyənin məsələsinə necə çevrildi?

AKP hakimiyyətinin Azərbaycana münasibətindəki ziddiyyətlərin ən bariz nümunələrindən biri məktəblilərin geyim qaydaları ətrafında yaranmış mübahisədir.

Azərbaycanda məktəbli geyimlərinə dair qaydaların tətbiqindən sonra, xüsusilə hicablı qızların məktəblərə buraxılmaması ilə bağlı hadisələr Türkiyədəki hakimiyyətə yaxın siyasi dairələrin gündəminə çevrildi. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın müşaviri Oktay Saral Azərbaycanın qərarını geri götürməsini tələb etdi, AKP-dən olan bəzi deputatlar da mübahisəyə qoşuldular.

Məsələni aydın qoyaq: Azərbaycan məktəblərində dünyəvi geyim qaydalarının tətbiqi ölkəmizin təhsil siyasətinə aiddir. Qaydalarda hicabın ayrıca adının çəkilməməsi dini xarakterli geyim elementləri ətrafında yaranmış mübahisənin mahiyyətini dəyişmir.

Bu qaydaların hüquqi əsasları, şagirdlərin təhsil hüququ və vicdan azadlığı ilə uzlaşması Azərbaycan cəmiyyətində müzakirə oluna bilər. Ancaq başqa dövlətin siyasi nümayəndələrinin Azərbaycandan qərarını geri götürməyi tələb etməsi tamamilə fərqli məsələdir.

Türkiyə hakimiyyəti, AKP, hakim partiyaya yaxın şəxslər hansı əsasla Azərbaycanın daxili siyasətinə müdaxilə edirlər? Ölkəmizin təhsil siyasəti Ankaradakı siyasi dairələrin dini baxışlarına uyğunlaşdırılmalıdırmı?

Azərbaycan müstəqil dövlətdir və öz təhsil siyasətini özü müəyyənləşdirir. Türkiyə ilə qardaşlıq və müttəfiqlik münasibətləri bu ölkəyə Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmaq hüququ vermir. Üstəlik, Türkiyə Konstitusiyasında da dünyəvilik prinsipi təsbit olunub. Belə olan halda, nurçu-islamçı AKP hakimiyyətinin Azərbaycanın dünyəvi təhsil qaydalarına qarşı siyasi təzyiq göstərməsi ciddi ziddiyyət deyilmi?

Burada söhbət hicablı insanlara münasibət barədə müzakirəni qadağan etməkdən getmir. Söhbət Azərbaycanın daxili siyasətini kənardan müəyyənləşdirmək cəhdindən gedir. Türkiyədəki siyasi islamçı dairələr ölkəmizin qərarlarını tənqid edə bilərlər, lakin qərarı dəyişmək tələbi ilə çıxış etmək başqa dövlətin suverenliyinə hörmətsizlikdir.

“Bir millət, iki dövlət” prinsipi Azərbaycanın Türkiyənin siyasi iradəsinə tabe olması demək deyil. Həqiqi qardaşlıq qarşılıqlı hörmət, bərabərlik və müstəqil qərarvermə hüququ üzərində qurulmalıdır. Azərbaycan Türkiyənin vilayəti deyil və ölkəmizin dövlət siyasəti başqa dövlətin siyasi-ideoloji gündəminin bir hissəsi ola bilməz.

İsraillə münasibətlərimizə görə Azərbaycana niyə təzyiq göstərilir?

Eyni yanaşma Azərbaycanın İsraillə münasibətləri məsələsində də özünü göstərir. Türkiyədəki bəzi siyasi və ictimai dairələr ölkəmizin İsraillə əlaqələrini dayandırmasını tələb edir, Azərbaycanı dini həmrəylik meyarları ilə mühakimə edirlər.

İsrailin Fələstin siyasətini və Qəzzada baş verənləri tənqid etmək, Fələstin xalqının hüquqlarını müdafiə etmək mümkündür. Lakin bunlar Azərbaycanın müstəqil xarici siyasətinə müdaxilə üçün əsas ola bilməz.

Azərbaycanın başqa dövlətlərlə münasibətləri dini mənsubiyyətə görə deyil, milli maraqlara, təhlükəsizliyə, iqtisadi əlaqələrə və beynəlxalq öhdəliklərə əsaslanmalıdır. Türkiyə ilə Azərbaycanın xarici siyasət prioritetləri hər məsələdə üst-üstə düşməyə bilər. Bu normaldır. Anormal olan bir dövlətin öz mövqeyini digərinə qəbul etdirməyə çalışmasıdır.

Əgər Türkiyədəki siyasi islamçı dairələr müsəlman həmrəyliyini əsas götürərək Azərbaycanın İsraillə əlaqələrinə qarşı çıxırlarsa, onda sual yaranır: niyə dini həmrəylik türk dövlətlərinin ortaq maraqlarından üstün tutulmalıdır? Niyə Azərbaycanın həm daxili, həm də xarici siyasəti dini-siyasi təzyiqin hədəfinə çevrilməlidir?

Azərbaycanın xarici siyasəti Türkiyədəki hansısa siyasi partiyanın ideoloji proqramına uyğunlaşdırılmalı deyil. Qardaşlıq qarşı tərəfin hər qərarını təkrarlamaq yox, onun müstəqil seçim hüququna hörmət etməkdir.

Bakıda Hakan Fidanın addımı və türk dövlətlərinin fərqli mövqeyi

Bakıda keçirilən AQEM sammitində İsrail Prezidenti İsxak Hersoqun çıxışı zamanı Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan və bir sıra ölkələrin nümayəndələri zalı tərk etdilər. Lakin digər türk dövlətlərinin nümayəndələrinin bu addıma qoşulmaması diqqət çəkdi.

Bu hadisə türk dövlətlərinin xarici siyasət prioritetlərinin həmişə üst-üstə düşmədiyini göstərir. Digər nümayəndələrin davranışını Türkiyəyə etiraz kimi qiymətləndirmək üçün ayrıca əsas lazım olsa da, bir məqam aydındır: türk dünyasının birliyi Ankaranın hər siyasi addımının təkrarlanması demək deyil.

Türk dövlətləri öz milli maraqlarına uyğun qərar verməkdə sərbəst olmalıdırlar. Həqiqi birlik ideoloji itaətə deyil, suverenliyə, qarşılıqlı hörmətə və ortaq maraqlara əsaslanmalıdır.

Türk dünyasının gələcəyi siyasi islamın sərhədlərinə sığmır

Türkiyənin türk dünyasında aparıcı rol oynamaq imkanı var. Lakin bu rolun güclənməsi üçün Ankara türk xalqlarının ortaq maraqlarını siyasi islamın ideoloji prioritetlərindən üstün tutmağı bacarmalıdır.

Türk dünyasının gələcəyi dini həmrəylik şüarlarından daha geniş məqsədlərə əsaslanmalıdır: iqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat və enerji əlaqələri, elm və texnologiya sahəsində əməkdaşlıq, təhsil və mədəniyyət mübadiləsi, təhlükəsizlik və müstəqil dövlətlərin qarşılıqlı dəstəyi.

AKP hakimiyyətinin siyasi islamçı xətti türk dünyasının maraqları ilə ziddiyyətə düşdükdə, bu, ciddi suallar doğurur. Türkiyənin hakimiyyəti türk kimliyini dini kimliklə eyniləşdirməməli, ərəb dünyası ilə münasibətləri türk dövlətləri ilə əlaqələrin alternativi kimi görməməlidir.

Azərbaycanın Türkiyə ilə qardaşlığı da bu prinsipdən kənarda deyil. Ortaq tariximiz, dilimiz və mədəniyyətimiz var. Lakin Azərbaycan müstəqil dövlətdir və öz milli maraqlarını özü müəyyənləşdirir. Türkiyənin siyasi hakimiyyətinin ideoloji prioritetləri Azərbaycanın nə daxili, nə də xarici siyasətini müəyyən edə bilər.

Türk dünyasının birliyi müsəlman dünyası ilə düşmənçilik demək deyil. Ancaq müsəlman xalqları ilə həmrəylik də türk kimliyinin və milli maraqların arxa plana keçirilməsinə bəraət qazandıra bilməz.

Türkiyədəki siyasi islamçı hakimiyyətin qarşısında seçim dayanır: türk dünyasının birliyini həqiqətən strateji məqsəd hesab etmək, yoxsa onu öz dini-siyasi gündəminin tərkib hissəsinə çevirmək?

Türk dünyası siyasi islamın təsir dairəsi deyil. Azərbaycan da heç bir dövlətin vilayəti deyil. Həqiqi qardaşlıq dini və siyasi itaət tələb etmir; suverenliyə hörmət, bərabərlik və milli maraqların qarşılıqlı tanınmasını tələb edir.

Aqil ASLAN