Güzgüyə baxmadan başqasına dərs keçmək: AKP iqtidarına Bakıdan sərt mesaj

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun açılışındakı çıxışı diplomatik nitqin hüdudlarını aşan, həm siyasi, həm də mənəvi məzmun daşıyan mesajlarla yadda qaldı. Dövlət başçısının ikili standartlar, müstəqil dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilə və başqalarına necə yaşamağı öyrətmək iddiası ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər təsadüfi deyildi. Xüsusilə son həftələrdə məktəbli geyimi ilə bağlı Azərbaycana qarşı Türkiyədən səsləndirilən bəzi ittihamlar, təhqiramiz ifadələr və təzyiq cəhdləri fonunda bu bəyanatın xüsusi siyasi çalar qazandığını düşünmək üçün kifayət qədər əsas var.

Prezidentin sözlərinə diqqət yetirək: "Belə bir addım atmazdan əvvəl insan güzgüyə baxmalı və özünə sual verməlidir: kiməsə dərs vermək, onu öyrətmək, müstəqil bir ölkəyə necə yaşamalı olduğunu, nə etməli və nə etməməli olduğunu izah etmək üçün mənəvi haqqınız varmı?"

Bu sualın ünvanı təkcə bir ölkə, bir hökumət və ya konkret bir siyasi dairə deyil. Bu, özünü başqalarından üstün tutan, öz dəyərlərini hamı üçün mütləq meyar sayan və başqa dövlətlərin daxili qərarlarına müdaxiləni özünə haqq bilən bütün yanaşmalara verilən cavabdır. Lakin indiki şəraitdə bu sözlərin Türkiyə-Azərbaycan münasibətləri kontekstində oxunması tamamilə təbiidir.

Məsələ nədir? Azərbaycan məktəblərində şagirdlərin geyimi ilə bağlı qərar qəbul olunur. Bu qərarı bəyənmək də olar, tənqid etmək də. Təhsil siyasətinin ayrı-ayrı tərəfləri barədə müzakirə aparmaq, alternativ təkliflər irəli sürmək də normaldır. Ancaq bir ölkənin daxili qərarını müzakirə etmək başqa şeydir, həmin ölkənin xalqına və dövlətinə yuxarıdan aşağı baxmaq, təhqiramiz ifadələr işlətmək və cəmiyyətə kənardan necə yaşamalı olduğunu diktə etmək tamam başqa.

Məhz bu məqamda əsas prinsip ortaya çıxır: Azərbaycanın qərarları ilə bağlı fərqli fikirlərin səsləndirilməsi özlüyündə problem deyil. Problem həmin fikirlərin hansı dildə, hansı niyyətlə və hansı mövqedən ifadə edilməsidir.

Azərbaycan heç bir dövlətin daxili qərarlarının toxunulmaz olduğunu iddia etmir. Ancaq müstəqil dövlətin qərarlarına münasibət bildirərkən qarşılıqlı hörmət və suverenlik prinsipinin qorunmasını gözləmək onun təbii haqqıdır. Bir ölkənin öz təhsil siyasətini müəyyənləşdirməsi üçün başqa dövlətlərdən mənəvi icazə almasına ehtiyac yoxdur. Bu, Azərbaycanın da, digər suveren dövlətlərin də hüququdur.

Prezident İlham Əliyevin "Biz öz işimizə, öz məsuliyyətlərimizə diqqət yetiririk. Digər ölkələrdə baş verənlər həmin ölkələrin xalqlarına aid məsələdir. Bu, bizim işimiz deyil" sözləri də məhz bu prinsipin ifadəsidir. Dövlət başçısı Azərbaycanın öz yolunu müstəqil müəyyənləşdirdiyini, başqa ölkələrin daxili məsələlərinə qarışmaq niyyətində olmadığını və eyni münasibəti özünə qarşı da gözlədiyini açıq şəkildə ortaya qoyur.

Burada Türkiyə amilini ayrıca nəzərdən keçirmək lazımdır.

Azərbaycanla Türkiyə arasında münasibətlər adi diplomatik əlaqələr çərçivəsinə sığmır. İki ölkə arasında tarixi, mədəni, siyasi və hərbi bağlar mövcuddur. "Bir millət, iki dövlət" ifadəsi də bu münasibətlərin mahiyyətini əks etdirir. Ancaq qardaşlıq anlayışı birtərəfli güzəşt, susmaq öhdəliyi və ya bir ölkənin digərinin bütün qərarlarını mübahisəsiz qəbul etməsi demək deyil.

Əksinə, həqiqi qardaşlıq qarşılıqlı hörmət tələb edir. Qardaş ölkənin qərarı ilə razılaşmaya bilərsən, bunu açıq şəkildə ifadə edə bilərsən, arqumentlərini ortaya qoya bilərsən. Amma qardaşlıq münasibətlərini üstünlük vasitəsinə çevirmək, digər tərəfin müstəqil qərar vermək hüququnu şübhə altına almaq bu münasibətlərin ruhuna uyğun deyil.

Türkiyənin nurçu-islamçı AKP hakimiyyətindən Azərbaycana qarşı səsləndirilən bəzi fikirlərdə məhz bu sərhədin unudulduğu təəssüratı yaranır. Azərbaycan cəmiyyətinin həssas yanaşdığı məsələlərdən biri də budur: illərdir strateji müttəfiqlikdən, qardaşlıqdan danışan tərəflərdən bəziləri Azərbaycan müstəqil qərar verəndə niyə bunu eyni hörmətlə qarşılamaq əvəzinə təzyiq və ittiham dilinə üstünlük verir?

Bu sualın cavabı emosional mübahisələrdə deyil, münasibətlərin mahiyyətinə yenidən baxmaqda axtarılmalıdır.

Üstəlik, burada söhbət təkcə məktəbli geyimindən getmir. Məktəbli geyimi ətrafında yaranan mübahisə daha geniş bir məsələnin üzə çıxmasına səbəb olub: Azərbaycan öz daxili siyasətini müəyyənləşdirərkən kənardan gələn münasibətlərə necə yanaşmalıdır? Dövlətin suverenliyi yalnız sərhədlərin toxunulmazlığı ilə ölçülür, yoxsa təhsil, mədəniyyət və ictimai həyatla bağlı qərarları sərbəst qəbul etmək hüququ da bu anlayışın ayrılmaz hissəsidir?

Cavab aydındır. Suverenlik yalnız xəritədə sərhədlərin mövcudluğu deyil. Suverenlik həm də həmin sərhədlər daxilində qərarları kimin qəbul etdiyini müəyyənləşdirən prinsipdir. Azərbaycan xalqının və dövlətinin öz gələcəyi ilə bağlı seçim etmək hüququ müzakirə predmeti ola bilməz.

Prezidentin çıxışında səsləndirdiyi "Bizə qarşı istənilən hörmətsizlik əlaməti, əsassız üstünlük hissinin istənilən təzahürü, kiminsə bizə nəyisə diktə edə biləcəyi barədə əsassız düşüncələr müqavimətimizlə qarşılanıb və bundan sonra da qətiyyətli mövqeyimizlə qarşılanacaq" fikri də bu baxımdan diqqətəlayiqdir.

Bu, emosional qarşıdurmaya çağırış deyil. Bu, dövlətlərarası münasibətlərdə sərhədlərin haradan keçdiyini xatırlatmaqdır. Azərbaycan əməkdaşlığa açıqdır, dialoqa hazırdır və dostluq münasibətlərinin qorunmasında maraqlıdır. Ancaq əməkdaşlıq müstəqillikdən imtina etmək, dialoq isə təzyiq qarşısında susmaq demək deyil.

Digər tərəfdən, bu məsələdə Türkiyə cəmiyyətinin bütövlükdə eyni mövqedə olduğunu söyləmək də düzgün olmazdı. Ayrı-ayrı şəxslərin, media nümayəndələrinin və ya siyasi dairələrin açıqlamalarını bütöv bir xalqa aid etmək olmaz. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin dəyəri də məhz emosional reaksiyalardan uzaq durmağı, məsələlərə siyasi və hüquqi prinsiplər əsasında yanaşmağı tələb edir.

Lakin dostluğun qorunması qarşılıqlı məsuliyyət tələb edir. Azərbaycandan Türkiyənin suverenliyinə hörmət göstərməsi gözlənilirsə, eyni yanaşma Türkiyə hakimiyyətindən də Azərbaycana münasibətdə də nümayiş etdirilməlidir. Bir tərəfin digərinə hörmət göstərməsi, o birinin isə özünü üstün mövqedə görməsi bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq sayıla bilməz.

Prezident İlham Əliyevin "güzgüyə baxmaq" çağırışının mahiyyəti də buradadır. Başqasına dərs verməyə tələsməzdən əvvəl insan öz mövqeyini, öz davranışını və başqalarının hüquqlarına münasibətini qiymətləndirməlidir. Özünə rəva bilmədiyini başqasına rəva görmək ikili standartların ən aydın təzahürlərindən biridir.

Azərbaycanın mövqeyi isə aydın olmalıdır: dostluq var, qardaşlıq var, strateji müttəfiqlik var. Amma bütün bunların təməlində suverenliyə və qarşılıqlı hörmətə münasibət dayanır. Bu prinsiplər qorunarsa, fikir ayrılıqları münasibətləri sarsıtmaz. Əks halda, ən gözəl qardaşlıq şüarları belə qarşılıqlı etimadın yerini doldura bilməz.

Güzgüyə baxmaq çağırışı da məhz buna görə əhəmiyyətlidir. Çünki müstəqil dövlətə necə yaşamalı olduğunu öyrətmək istəyən hər kəs əvvəlcə özünə bir sual verməlidir: başqasından tələb etdiyim hörməti özüm ona göstərirəmmi?

Azərbaycanın gözləntisi xüsusi münasibət deyil. Sadəcə, bərabər münasibətdir.

Aqil ASLAN