Molla rejimi Göy Məscid üzərindən güclü Azərbaycan qorxusunu gizlədə BİLMƏDİ

İrəvandakı Göy Məscidin mərasim zalına erməni şairi Yeqişe Çarentsin adı verilib. Ad lövhəsini isə İranın vitse-prezidenti Həmid Purməhəmmədi açıb. İranın Ermənistandakı səfirliyi həmin zalda şairin büstünün də yerləşdiriləcəyini açıqlayıb. Səfirliyin “Armenpress”ə təqdim etdiyi məlumatda məscid İran və Ermənistanın tarixi-mədəni irsinin rəmzi kimi göstərilib. Azərbaycanlıların bu abidə ilə bağlı tarixi isə təqdimatdan kənarda qalıb.

Əsas etiraz doğuran da məhz budur. Azərbaycan xalqının İrəvandakı dini-mədəni yaddaşının mühüm abidəsi iki ölkənin dostluq münasibətlərinin nümayiş meydanına çevrilir, onu yaratmış və yaşatmış tarixi mühit isə görünməz edilir. İran hakimiyyətinin iştirakı bu münasibəti daha ağır siyasi və mənəvi məsuliyyətə çevirir.

Göy Məscidin tarixi sonradan hazırlanmış diplomatik təqdimatlardan başlamır. Tarixi mənbələrə əsasən abidə 1760-cı illərdə İrəvan xanı Hüseynəli xan tərəfindən tikdirilib. Kompleks ibadət zalları, hücrələr və yardımçı tikililəri ilə şəhərin dini həyatının mühüm mərkəzlərindən olub.

Bu mənşə Ermənistan tərəfinin öz mənbəsində də təsdiqlənir. İrəvanın rəsmi turizm saytı məscidin girişindəki kitabəyə əsaslanaraq onun Hüseynəli xan tərəfindən 1766-cı ildə inşa etdirildiyini bildirir. Abidənin “Göy məscid”, “Hüseynəli xan məscidi” və “Göy cami” adları da həmin mənbədə göstərilir.

Məscidin yerli azərbaycanlı icması ilə bağlılığı xarici elmi araşdırmada da əksini tapıb. Antropoloq Tsıpılma Dariyevanın “Central Asian Survey” jurnalında dərc olunan tədqiqatında azərbaycandilli şiə müsəlmanların İrəvanın şəhər həyatındakı mühüm rolu qeyd edilir. Müəllif səyyah Henri Linçin Göy Məscidin çoxsaylı “tatar” evləri ilə əhatələndiyi barədə təsvirini də təqdim edir. Bu faktlar abidəni azərbaycanlıların tarixi mühitindən ayırmağın nə qədər natamam yanaşma olduğunu göstərir.

İranın öz maraqları üçün məscidin bərpasına vəsait ayırması bu tarixi dəyişmir. Bərpa edən tərəf abidənin keçmişini öz siyasi münasibətlərinə uyğun şəkildə yenidən müəyyənləşdirmək haqqı qazanmır. Divarların "qorunması" ilə onları yaşadan icmanın yaddaşının qorunması bir-birindən ayrıla bilməz.

Üstəlik, problem yalnız indiki mərasimlə başlamayıb. Dariyevanın araşdırmasında Göy Məscidin rəsmi təqdimatlarda İran–Ermənistan dostluğu ilə əlaqələndirildiyi, yalnız “fars məscidi” kimi tanıdıldığı və bu yanaşmanın kənarlaşdırıcı xarakter daşıdığı göstərilir. Deməli, Azərbaycan yaddaşının arxa plana keçirilməsi barədə tənqidin elmi mənbədə də əsası var.

Özünü İslam həmrəyliyinin müdafiəçisi kimi təqdim edən İran hakimiyyəti burada ciddi ziddiyyətlə üzləşir. Müsəlman abidəsinin qoruyucusu olmaq onun mənəvi sahiblərinin yaddaşına hörmət tələb edir. Azərbaycanlıların həmin məscidlə bağlı tarixini təqdimatdan çıxarmaq dini həmrəylik iddiasının məzmununu boşaldır. Bu, müsəlmanların tarixi yaddaşına hörmətsizlikdir və Tehran belə davranışa mədəni əməkdaşlıq adı verməklə məsuliyyətdən yayına bilməz.

İran rejiminin regionda sabitlik barədə bəyanatları da onun real siyasətindən ayrı qiymətləndirilə bilməz. Avropa İttifaqı Şurası 2024-cü il mayın 14-də sanksiya mexanizmini genişləndirərkən İranın Yaxın Şərq və Qırmızı dəniz bölgəsində qeyri-dövlət silahlı qruplarına hərbi dəstəyini əsaslardan biri kimi göstərib.

Silahlı qruplara dəstək, təzyiq imkanlarının genişləndirilməsi və qonşu cəmiyyətlərin həssaslıqlarına etinasız münasibət sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət etmir. Bunlar gərginliyin və qarşıdurmanın davam etməsinə şərait yaradır. Göy Məscidə də siyasi maraqların qarşılıqlı etimaddan üstün tutulması görünür. Tehran təsir imkanlarını genişləndirərkən bunun başqa bir xalqın yaddaşında yaratdığı narazılığı nəzərə almır.

Belə olduğu halda Ermənistanın məsuliyyəti də aradan qalxmır. Ərazisində yerləşən abidəni qorumaq onun tarixi mənsubiyyətini də dürüst təqdim etmək öhdəliyi yaradır. Göy Məscidi İran–Ermənistan irsi çərçivəsində göstərmək azərbaycanlılara onların İrəvandakı keçmişinin qəbul edilmədiyi mesajını verir. Bu mesaj xalqların barışmasına mənfi təsir edir, qarşılıqlı etimadı zəiflədir və sülhün ictimai dayaqlarını sarsıdır.

Azərbaycan və Ermənistanın 2025-ci ildə parafladığı sülh sazişinin açıqlanmış mətnində mehriban qonşuluq iradəsi, humanitar və mədəni əməkdaşlıq imkanları yer alır. Bu istiqamətin cəmiyyətlərdə etimad yaratması üçün tarixi irsə münasibət də dəyişməlidir. Bir xalqın yaddaşını digər iki dövlətin dostluq təqdimatından çıxarmaq həmin məqsədə xidmət etmir.

Göy Məscidin Azərbaycan xalqının mədəni-tarixi irsinə bağlılığını tanımaq ərazi iddiası deyil. Bu, tarixi həqiqətə və orada yaşamış insanların yaddaşına hörmət tələbidir. İran və Ermənistan bu bağlılığı rəsmi təqdimatlarda, məlumat lövhələrində və kompleksin tarixini izah edən materiallarda göstərməlidir.

Tehranın dini həmrəylik barədə sözlərinin dəyəri belə məqamlarda ölçülür. Azərbaycan irsinin kənarlaşdırıldığı mərasimə yüksək səviyyədə qatılmaq həmrəylik nümunəsi sayıla bilməz. İran hakimiyyəti Göy Məscidin qorunmasına verdiyi dəstəyi onun Azərbaycan yaddaşının üstünü örtən siyasi alətə çevirməməlidir.

İrəvan bu siyasətin onu hara apardığını yenidən düşünməlidir. Ermənistanın gələcəyi beynəlxalq təzyiqlərlə üzləşən İran rejiminin siyasi maraqlarına uyğunlaşmaqdan, yoxsa regionun əsas güc mərkəzlərindən olan, Şərqlə Qərbi birləşdirən Azərbaycanla davamlı sülh və əməkdaşlıq qurmaqdan keçir? Göy Məsciddə Azərbaycan yaddaşını kənarlaşdıran addımlar mehriban qonşuluq bəyanatlarının inandırıcılığını zəiflədir. Ermənistan sülhün faydalarından yararlanmaq istəyirsə, qonşusunun tarixi irsinə hörməti də siyasi davranışının bir hissəsinə çevirməlidir.