İran səfirinə deyin: Bütün məscidlərimizi özümüz bərpa edəcəyik!
İrəvandakı Göy məscidlə bağlı İranın Ermənistandakı səfiri Xəlil Şirqolaminin son açıqlaması Tehranın Azərbaycanın mədəni irsinə münasibətini yenidən gündəmə gətirib. Əslində, bu məsələnin kökləri daha dərinə, Ermənistan - Azərbaycan münaqişəsinin ən ağır dövrlərinə gedib çıxır.
Redaktor.az xəbər verir ki, İranın Ermənistandakı səfiri Xəlil Şirqolami İrəvandakı Göy məscidin Ermənistan - İran mədəni irsinin nümunəsi olduğunu iddia edərək onun Azərbaycan tarixi ilə əlaqələndirilməsinə qarşı çıxıb.
Diplomat məscidin memarlıq xüsusiyyətlərini İran mədəniyyətinə mənsub olduğunu və abidənin Ermənistan–İran irsi olaraq qalacağını vurğulayıb.
Bu açıqlamanı sadəcə bir səfirin tarixi abidə haqqında söylədiyi fikir kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Çünki Göy məscid ətrafında baş verənlər Ermənistan - Azərbaycan münaqişəsinin tarixi, İranın regional siyasəti və İrəvanın keçmişinin hansı formada təqdim edilməsi ilə sıx bağlıdır.
Azərbaycanlıların İrəvandan çıxarılması və İranın tarixi fürsəti
1988-ci ildən başlayaraq Ermənistan - Azərbaycan münaqişəsi fonunda Ermənistan ərazisində yaşayan azərbaycanlılar kütləvi şəkildə öz yurdlarını tərk etməyə məcbur oldular. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının məlumatlarında 1988 - 1991-ci illər ərzində Ermənistandan təxminən 198 min etnik azərbaycanlının qaçqın düşdüyü göstərilir.
Bu, yalnız demoqrafik dəyişiklik deyildi. Azərbaycanlı əhalinin öz doğma yaşayış yerlərindən ayrılması onların həmin ərazilərlə bağlı canlı tarixi yaddaşına, dini ənənələrinə və mədəni irslə əlaqələrinə də ağır zərbə vurdu.

İrəvanda azərbaycanlıların dini və ictimai həyatında mühüm rol oynamış məscidlər də bu prosesdən təsirləndi. Belə bir şəraitdə Göy məscid xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. XVIII əsrdə İrəvan xanı Hüseynəli xan tərəfindən tikdirilmiş bu abidə şəhərin müsəlman keçmişinin ən mühüm memarlıq şahidlərindən biri idi. Məhz həmin dövrdə İran Ermənistanla yaxın münasibətlər qurmağa başladı. 1995-ci ildə Tehranla İrəvan arasında Göy məscidin bərpasına dair razılaşma əldə edildi. Bərpa işləri İranın iştirakı və maliyyəsi hesabına həyata keçirildi, məscid isə sonradan “İranın Ermənistandakı mühüm dini-mədəni fəaliyyət mərkəzinə” çevrildi.
Hadisənin əsasına baxsaq İranın bu prosesdəki rolunun yalnız bərpa işləri ilə məhdudlaşmadığına dair ciddi suallar doğurur.
Əgər məqsəd məscidin tarixi kimliyini qorumaq idisə, nə üçün onun İrəvan xanlığı və Azərbaycan mədəni irsi ilə bağlılığı İranın rəsmi təqdimatlarında eyni dərəcədə əks etdirilmədi?
Nə üçün abidə getdikcə daha çox İran - Ermənistan mədəni əməkdaşlığının rəmzi kimi təqdim edilməyə başladı?
Bu suallar İranın bərpa prosesindəki iştirakının həm də siyasi və ideoloji nəticələr doğurduğunu göstərir.
Ermənistan bu prosesdən nə qazandı?
Göy məscidin İran irsi kimi təqdim edilməsinin Ermənistan üçün yaratdığı siyasi üstünlük ayrıca diqqətə layiqdir.
Ermənistanın müasir ərazisində azərbaycanlıların tarixi mövcudluğu ilə bağlı mübahisələrdə dini abidələr mühüm yer tutur. Çünki məscidlər yalnız ibadət məkanı deyil, həm də həmin ərazilərdə yaşamış müsəlman icmalarının tarixini göstərən maddi sübutlardır.
Göy məscidin yalnız İran mədəni irsi kimi təqdim edilməsi isə onun Azərbaycan tarixi ilə bağlılığını ictimai təsəvvürdən uzaqlaşdırmaq üçün əlverişli şərait yaradırdı. Bu yanaşmanın Ermənistan üçün siyasi faydası aydındır: məscidin mövcudluğu inkar edilmir, lakin onun tarixi kimliyi başqa çərçivədə izah olunur. Beləliklə, abidə qorunub saxlanılır, ancaq İrəvanda azərbaycanlıların tarixi varlığını xatırladan mühüm kontekst zəiflədilir.
Bu, Ermənistanın tarixi narrativinə uyğun gələn nəticədir. Çünki Göy məscid sırf fars abidəsi kimi qəbul etdirildikdə onun İrəvanın azərbaycanlı müsəlman əhalisi ilə əlaqəsi daha az görünür. İranın bu nəticəni əvvəlcədən məqsəd kimi müəyyənləşdirdiyini təsdiqləyən açıq sənədlər olmasa da sonrakı diplomatik bəyanatların məhz belə bir təqdimatı gücləndirməsi diqqətdən yayınmamalıdır.
Ortaya paradoksal vəziyyət çıxır: Ermənistan öz ərazisindəki tarixi müsəlman abidəsini İran irsi kimi təqdim etməklə Azərbaycanla bağlı tarixi mübahisədə üstün mövqe qazanır, Tehran isə bu abidə üzərində mədəni təsirini möhkəmləndirir.
Nəticədə hər iki tərəfin siyasi və mədəni maraqlarına uyğun mənzərə yaranır, lakin abidənin Azərbaycan tarixi ilə bağlılığı ikinci plana keçir.
İran məscidi bərpa etdi, yoxsa onun tarixinin təqdimatını dəyişdirdi?
Bu məqamda prinsipial bir məsələyə diqqət yetirmək lazımdır. Tarixi abidəni bərpa etmək onun mənşəyini dəyişdirmək hüququ vermir. Göy məscidin İran memarlıq ənənələrinin təsiri ilə inşa edilməsi mümkündür və bu təsir elmi ədəbiyyatda da qeyd olunur. Lakin memarlıq üslubu abidənin hansı tarixi şəraitdə tikildiyini, kim tərəfindən inşa etdirildiyini və hansı əhalinin dini həyatına xidmət göstərdiyini əvəz etmir.
Hətta Ermənistanın İrəvan şəhərinə aid rəsmi turizm mənbələrində belə Göy məscidin 1766-cı ildə İrəvan xanı Hüseynəli xan tərəfindən inşa etdirildiyi bildirilir. Deməli, İran diplomatiyasının diqqətdən kənarda qoyduğu tarixi fakt Ermənistanın öz rəsmi mənbələrində də mövcuddur.

Əgər səfir abidənin həqiqi tarixinin qorunmasına tərəfdardırsa, bu faktları niyə eyni açıqlamada önə çəkmir?
Məscidin firuzəyi günbəzini, kaşılarını və memarlıq ornamentlərini İran mədəniyyətinin sübutu kimi göstərmək asandır. Ancaq həmin tikilinin hansı tarixi mühitdə meydana gəldiyini və əsrlər boyu kimlərin ibadət məkanı olduğunu izah etmədən onun kimliyi barədə qəti hökm vermək birtərəfli yanaşmadır. Bu baxımdan, İranın Göy məscidi bərpa etməsi ilə bağlı müsbət fakt onun tarixi təqdimatına yönələn tənqidləri aradan qaldırmır. Əksinə, bərpadan sonra formalaşmış mənzərə daha ciddi araşdırılmalıdır.

Səfirin indiki bəyanatı sülh prosesinə nə vəd edir?
Göy məscid ətrafında yaşanan son hadisələr başqa bir mühüm məqamı da ortaya çıxarır. Azərbaycanla Ermənistan uzun illər davam etmiş müharibə və qarşıdurmadan sonra münasibətlərin normallaşdırılması mərhələsinə keçib. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda iki ölkə arasında sülh sazişinin mətni paraflanıb. Bu proses qarşılıqlı etimadın bərpası, regional əməkdaşlığın inkişafı və mübahisəli məsələlərin siyasi-diplomatik vasitələrlə həll edilməsi üçün yeni imkanlar yaradıb.
Ancaq sülh yalnız sərhədlərdə silahların susması demək deyil.
Sülh həm də keçmişin yaralarını dərinləşdirməmək, tarixi yaddaşa hörmətlə yanaşmaq və mədəni irsi yeni qarşıdurma vasitəsinə çevirməmək deməkdir. Belə bir mərhələdə İran səfirinin Göy məscidi yalnız Ermənistan–İran irsi kimi təqdim etməsi təsadüfi diplomatik ifadə təsiri bağışlamır. Bu mövqe Ermənistanla Azərbaycan arasında yeni formalaşan etimad mühitinə mənfi təsir göstərə bilər.
Üstəlik, noyabrın 9-da İranın Ermənistandakı səfirliyinin mədəniyyət mərkəzinin təşkil etdiyi tədbirdə Göy məscidin mərasim zalına erməni şairi Yeqişe Çarentsin adının verilməsi də məsələnin həssaslığını artırıb.
Azərbaycanın Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi bu addımı tarixi-mədəni kimliyin təhrif olunması kimi qiymətləndirərək etirazını bildirib. İranın belə bir tədbirdə iştirakı və səfirin son bəyanatları birlikdə nəzərdən keçirildikdə, Tehranın mədəni diplomatiyasının Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinə mümkün təsiri ciddi sual kimi ortaya çıxır.
Bunun məqsədli şəkildə sülhü pozmaq planı olduğunu qəti söyləmək üçün sübutlar tələb olunur. Ancaq siyasi nəticə baxımından risk göz qabağındadır. Mübahisəli tarixi mövzunun yenidən qarşıdurma predmetinə çevrilməsi iki ölkə arasında etimadın möhkəmlənməsini çətinləşdirə bilər. İran regional sülhə dəstək verdiyini bildirirsə, onun diplomatik nümayəndələrinin mədəni irs məsələlərində istifadə etdikləri ifadələr də bu mövqeyə uyğun olmalıdır.

Unudulmamalıdır: İrəvanın tarixi yalnız indiki siyasi sərhədlərlə başlamır
Bu gün İrəvan Ermənistan Respublikasının paytaxtıdır və onun beynəlxalq səviyyədə tanınmış suveren ərazisidir. Lakin müasir dövlət sərhədləri şəhərin çoxəsrlik tarixini və müxtəlif icmaların həmin tarixdəki rolunu dəyişmir. İrəvanın tarixi yalnız müasir Ermənistan dövlətinin yaranmasından başlamır. Şəhərin tarixində Azərbaycan türklərinin, müsəlman icmalarının və İrəvan xanlığının mühüm yeri olub. Göy məscid də məhz həmin keçmişin maddi şahidlərindən biridir. Bu abidənin tarixi mənsubiyyəti ilə bağlı mübahisəni müasir ərazi iddiaları ilə qarışdırmağa ehtiyac yoxdur. Əksinə, Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinin tanınması ilə Ermənistanın dövlət suverenliyinə hörmət bir-birinə zidd anlayışlar deyil. İran və Ermənistan üçün də məhz belə yanaşma daha konstruktiv olardı.
Çünki tarixi abidənin Azərbaycan irsi ilə əlaqəsini qəbul etmək onun yerləşdiyi ərazinin siyasi statusunu dəyişmək demək deyil. Bu iki anlayışın bilərəkdən və ya yanlış şəkildə eyniləşdirilməsi isə tarixi mübahisələri siyasi qarşıdurmaya çevirə bilər.
Göy məscidin gələcəyi necə olmalıdır?
İran səfirinin və Ermənistan rəsmilərinin nəzərə almalı olduğu mühüm həqiqət budur ki, tarixi yaddaş yalnız abidələrin adının dəyişdirilməsi və ya onların fərqli mədəniyyətin nümunəsi kimi təqdim edilməsi ilə yox olmur. Göy məscidin Hüseynəli xan tərəfindən tikdirilməsi, İrəvan xanlığı dövründə mövcud olması və şəhərin müsəlman əhalisinin dini həyatında oynadığı rol tarixi araşdırmaların predmetidir. Bunlar siyasi bəyanatlarla aradan qaldırıla bilməz.
Gələcəkdə Azərbaycanla Ermənistan arasında dayanıqlı sülhün qurulması Ermənistanda yerləşən və Azərbaycan xalqının tarixi ilə bağlı olan dini-mədəni abidələrin qorunması, araşdırılması və bərpası üçün də yeni imkanlar yarada bilər. Bu məsələnin sülh gündəliyinə daxil edilməsi, müstəqil ekspertlərin abidələri araşdırması, tarixi kitabələrin sənədləşdirilməsi və zərər görmüş məscidlərin bərpası istiqamətində birgə mexanizmlərin yaradılması mühüm addımlar olardı. Ermənistan ərazisindəki bütün tarixi məscidlərin bərpası da uzunmüddətli mədəni əməkdaşlığın hədəfinə çevrilməlidir. Bunun reallaşması üçün tərəflərin razılığı, hüquqi mexanizmlər və beynəlxalq əməkdaşlıq tələb olunur.
Heç kim unutmamalıdır ki, tarixi abidələrin taleyi yalnız bu gün onların üzərində kimin nəzarət həyata keçirməsi ilə müəyyənləşmir. Abidələrin mənşəyi, tarixi kimliyi və gələcək nəsillərə hansı həqiqətlərlə təqdim olunması da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Göy məscid ətrafında baş verənlər bir daha göstərir ki, mədəni irs diplomatiyanın təsir vasitəsinə çevrildikdə tarixi faktlar siyasi maraqların kölgəsində qala bilər. İranın qarşısında isə aydın seçim dayanır: Göy məscidin çoxqatlı tarixini bütün tərəfləri ilə qəbul etmək, yaxud onu yalnız Ermənistan–İran münasibətlərinin simvolu kimi təqdim etməkdə davam etmək. Birinci yanaşma tarixi dialoqa və qarşılıqlı etimada, ikinci isə Azərbaycan ictimaiyyətində yeni etirazlara səbəb ola bilər. Çünki Göy məscidin divarlarını bərpa etmək mümkündür. Ancaq onun tarixi yaddaşını siyasi bəyanatlarla yenidən yazmaq mümkün deyil.













