Sükan arxasında TikTok açan sürücüləri hansı cəza gözləyir? - AÇIQLAMA

Son dövrlər bəzi sürücülərin avtomobil idarə edərkən mobil telefondan istifadə etməsi, sosial şəbəkələrə daxil olaraq canlı yayımlar açması narahatlıq doğurur. Xüsusilə paytaxtın intensiv nəqliyyat axını olan yollarında bu cür davranışlar həm sürücünün özünün, həm də digər hərəkət iştirakçılarının həyatı üçün ciddi təhlükə yaradır. Sürücünün diqqətinin yoldan yayınması qəza riskini artırmaqla yanaşı, ağır nəticələrə də səbəb ola bilər.

Sükan arxasında mobil telefondan istifadə etmək, xüsusilə TikTok-da canlı yayım açmaq sürücünün diqqətinə və avtomobili idarəetmə qabiliyyətinə necə təsir edir? Belə halların qarşısını almaq üçün mövcud nəzarət mexanizmləri və cərimələr kifayət edirmi, yoxsa əlavə tədbirlərə ehtiyac var?

Mövzu ilə bağlı Redaktor.az-a danışan nəqliyyat eksperti Adil Nəbiyev bildirdi ki, son dövrlər avtomobil idarə edən bəzi sürücülərin mobil telefondan istifadə etməsi, xüsusilə TikTok və digər sosial şəbəkələr üzərindən canlı yayımlar açması yol hərəkəti təhlükəsizliyi baxımından ciddi narahatlıq doğuran məsələlərdən birinə çevrilib:

"Hesab edirəm ki, bu problemə sadəcə mobil telefondan istifadə və ya inzibati qayda pozuntusu kimi yanaşmaq düzgün deyil. Burada söhbət birbaşa insan həyatından, sürücünün məsuliyyətindən, yol hərəkəti mədəniyyətindən və digər hərəkət iştirakçılarının təhlükəsizliyindən gedir. İlk növbədə başa düşmək lazımdır ki, avtomobil idarə etmək insan beynindən eyni anda bir neçə mürəkkəb funksiyanı yerinə yetirməyi tələb edən, yüksək məsuliyyətli fəaliyyətdir. Sürücü hərəkət zamanı yol şəraitini qiymətləndirməli, qarşıdakı avtomobillərin sürətini və hərəkət istiqamətini izləməli, yol nişanlarına, svetoforların siqnallarına, piyadalara, motosikletçilərə, velosipedçilərə və digər hərəkət iştirakçılarına diqqət yetirməlidir. Eyni zamanda avtomobilin sürətini, ara məsafəsini, hərəkət zolağını və ətraf mühitdə baş verən dəyişiklikləri daim nəzarətdə saxlamalıdır. Bütün bunlar sürücüdən yüksək diqqət, düzgün qərarvermə və vaxtında reaksiya tələb edir. Belə bir vəziyyətdə mobil telefondan istifadə etmək, xüsusilə sosial şəbəkədə canlı yayım aparmaq sürücünün diqqətini ciddi şəkildə yayındırır və onun təhlükəli vəziyyətlərə vaxtında reaksiya vermək imkanlarını məhdudlaşdırır".

Müsahibimiz qeyd etdi ki, diqqətin yayınmasının üç əsas formasını xüsusi qeyd etmək lazımdır:

"Birincisi, vizual diqqətin yayınmasıdır. Bu, sürücünün gözünü yoldan ayıraraq telefonun ekranına baxmasıdır. İkincisi, fiziki diqqətin yayınmasıdır. Bu zaman sürücü əllərindən birini sükan çarxından ayıraraq telefonla müəyyən əməliyyatlar aparır. Üçüncüsü və ən təhlükəlilərindən biri isə zehni diqqətin yayınmasıdır. Bu zaman sürücünün gözləri yolda olsa belə, onun düşüncəsi sosial şəbəkədəki canlı yayıma, izləyicilərin yazdığı şərhlərə, verilən suallara və ya yayıma qoşulan insanların reaksiyalarına yönəlir. Nəticədə sürücü avtomobili idarə etsə də, yol şəraitini tam və düzgün qiymətləndirə bilmir.

Xüsusilə vurğulamaq istəyirəm ki, avtomobilin salonunda xüsusi telefon dayağının quraşdırılması və telefonun həmin dayağa yerləşdirilməsi canlı yayımı avtomatik olaraq təhlükəsiz etmir. Bəzi sürücülər düşünürlər ki, telefon əllərində deyilsə və xüsusi qurğu vasitəsilə sabitlənibsə, artıq təhlükə yoxdur. Əslində isə bu, yanlış yanaşmadır. Çünki əsas problem təkcə telefonun əldə tutulması deyil, sürücünün diqqətinin idarəetmə prosesindən yayınmasıdır. Sürücü telefonun ekranına baxırsa, izləyicilərin şərhlərini oxuyursa, onlara cavab verirsə və ya canlı yayım zamanı özünü tamaşaçılara təqdim etməyə çalışırsa, həmin anda diqqətinin müəyyən hissəsi yoldan ayrılır. Hətta telefonla fiziki təmas olmadığı hallarda belə, canlı yayımın yaratdığı zehni məşğuliyyət təhlükəli vəziyyətlərin gec aşkarlanmasına səbəb ola bilər.

Məsələn, saatda 60 kilometr sürətlə hərəkət edən avtomobil bir saniyədə təxminən 16,7 metr məsafə qət edir. Sürücü cəmi üç saniyə ərzində diqqətini telefonun ekranına yönəltdikdə avtomobil təxminən 50 metr yol gedir. Bu isə o deməkdir ki, həmin müddətdə qarşıda qəfil əyləcləmə, piyadanın yola çıxması, motosikletçinin hərəkət istiqamətini dəyişməsi və ya digər gözlənilməz vəziyyət baş verərsə, sürücü təhlükəni vaxtında görməyə bilər. Saatda 90 kilometr sürətlə hərəkət edən avtomobil isə üç saniyə ərzində 75 metr məsafə qət edir".

Ekspertin sözlərinə görə, bu rəqəmlər göstərir ki, yol hərəkətində bir neçə saniyəlik diqqətsizlik belə ağır yol-nəqliyyat hadisəsinin baş verməsi üçün kifayət edə bilər:

"Xüsusilə Bakı şəhərinin intensiv nəqliyyat axını olan küçə və prospektlərində bu cür davranışların təhlükəsi daha da artır. Çünki paytaxt yollarında avtomobillərin sıx hərəkəti, tez-tez zolaq dəyişmələri, piyada keçidləri, ictimai nəqliyyat vasitələrinin dayanacaqları, motosiklet və mopedlərin hərəkəti sürücüdən fasiləsiz müşahidə tələb edir.

Bəzən sürücülər düşünürlər ki, tıxacda və ya aşağı sürətlə hərəkət etdikləri üçün mobil telefondan istifadə etmələri ciddi təhlükə yaratmır. Halbuki aşağı sürət təhlükənin tamamilə aradan qalxması demək deyil. Tıxac zamanı belə avtomobillər arasındakı məsafə azalır, piyadalar nəqliyyat vasitələrinin arasından keçə bilir, motosikletçilər və digər ikitəkərli nəqliyyat vasitələri avtomobillərin yaxınlığında hərəkət edə bilirlər. Belə şəraitdə diqqətin bir anlıq yayınması belə toqquşmaya və ya piyadanın vurulmasına səbəb ola bilər.

Digər mühüm məsələ sosial şəbəkələrdə canlı yayım aparan sürücülərin psixoloji davranışları ilə bağlıdır. Canlı yayım adi telefon danışığından müəyyən xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Burada sürücü yalnız danışmır, eyni zamanda izləyicilərin reaksiyalarını izləməyə, sualları cavablandırmağa, bəzən isə daha çox baxış və bəyənmə toplamaq üçün diqqətçəkən davranışlar nümayiş etdirməyə çalışır. Bu isə sürücünün riskli qərarlar qəbul etməsi ehtimalını artıra bilər.

Xüsusilə bəzi şəxslərin sosial şəbəkələrdə populyarlıq qazanmaq məqsədilə avtomobil idarə edərkən sürət həddini aşması, təhlükəli manevrlər etməsi və ya yol hərəkəti qaydalarına nümayişkaranə şəkildə məhəl qoymaması son dərəcə təhlükəli davranışdır. Belə hərəkətlər yalnız həmin sürücünün deyil, onunla eyni yoldan istifadə edən tamamilə günahsız insanların da həyatını risk altına qoyur".

A.Nəbiyev hesab edir ki, yol hərəkəti təhlükəsizliyinə yanaşmada əsas prinsip ondan ibarət olmalıdır ki, heç bir sosial şəbəkə paylaşımı, canlı yayım, izləyici sayı və ya şəxsi maraq insan həyatından üstün tutula bilməz:

"Sürücü sükan arxasına əyləşdiyi andan etibarən avtomobilin təhlükəsiz idarə edilməsinə görə məsuliyyət daşıyır. Onun əsas vəzifəsi avtomobili idarə etmək, yol şəraitinə nəzarət etmək və təhlükəli vəziyyətlərin qarşısını almaqdır.

Məsələnin hüquqi tərəfinə gəldikdə isə, Azərbaycanda nəqliyyat vasitəsini idarə edərkən mobil telefondan qanunla qadağan edilmiş formada istifadə edilməsinə görə inzibati məsuliyyət nəzərdə tutulur. Lakin burada vacib bir məqam var: mobil telefonun əldə tutulması, xüsusi dayağa yerləşdirilməsi və sosial şəbəkədə canlı yayım aparılması hüquqi baxımdan eyni anlayışlar deyil. Ona görə də hər bir hadisə mövcud qanunvericiliyin konkret tələbləri və faktiki davranış əsasında qiymətləndirilməlidir.

Bununla belə, hüquqi məsuliyyətin yalnız telefonun fiziki olaraq əldə tutulması ilə məhdudlaşdırılması yol təhlükəsizliyi baxımından bütün riskləri əhatə etməyə bilər. Çünki sürücünün diqqətini yayındıran əsas amillərdən biri də telefon ekranındakı məlumatları izləmək və canlı yayım iştirakçıları ilə ünsiyyət qurmaqdır. Bu səbəbdən hesab edirəm ki, qanunvericilikdə avtomobil idarə edilərkən interaktiv canlı yayımların aparılması ilə bağlı ayrıca və daha dəqiq hüquqi tənzimləmənin mümkünlüyü müzakirə olunmalıdır. Burada məqsəd sürücüləri sadəcə cərimələmək deyil, təhlükəli davranışın qarşısını almaq olmalıdır".

Həmsöhbətimiz əlavə etdi ki, eyni zamanda hər hansı yeni qadağa və ya sanksiya tətbiq edilərkən onun hüquqi çərçivəsi dəqiq müəyyənləşdirilməlidir:

"Məsələn, sürücünün hərəkət zamanı şərhləri oxuması, izləyicilərlə interaktiv ünsiyyət qurması və ya telefonu idarə etməsi ilə avtomobilin salonunda sürücünün müdaxiləsi olmadan işləyən qeydiyyat kamerasının görüntüləri qeydə alması arasında fərq qoyulmalıdır. Çünki təhlükəsizlik baxımından əsas məsələ texniki qurğunun mövcudluğu deyil, həmin qurğunun sürücünün diqqətinə və idarəetmə qabiliyyətinə təsiridir.

Nəzarət mexanizmlərinə gəldikdə isə, yalnız cərimələrin artırılması ilə bu problemin tam həll olunacağını düşünmürəm. Beynəlxalq yol təhlükəsizliyi təcrübəsi göstərir ki, qayda pozuntularının qarşısının alınmasında cəzanın ağırlığı ilə yanaşı, pozuntunun aşkarlanması ehtimalı, nəzarətin davamlılığı və sürücülərin maarifləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əgər sürücü qayda pozuntusunun aşkarlanmayacağını düşünürsə, cərimənin yüksək olması hər zaman çəkindirici nəticə verməyə bilər. Buna görə də nəzarət mexanizmləri daha sistemli şəkildə və müasir texnologiyalar əsasında qurulmalıdır.

Müasir videomüşahidə sistemlərinin imkanlarından istifadə etməklə sürücülərin diqqətini yayındıran davranışların aşkarlanması istiqamətində texniki həllər araşdırıla bilər. Bununla belə, avtomatik aşkarlama sistemlərinin tətbiqi zamanı görüntülərin düzgün qiymətləndirilməsi, yanlış cərimələnmənin qarşısının alınması, şəxsi məlumatların qorunması və hüquqi sübutların etibarlılığı mütləq təmin edilməlidir.

Digər tərəfdən, sosial şəbəkələrdə açıq şəkildə yayımlanan və sürücünün avtomobil idarə edərkən təhlükəli davranış nümayiş etdirdiyini göstərən videomateriallar da qanunvericiliyin tələblərinə uyğun qaydada araşdırıla bilər. Ancaq burada da əsas prinsip hər hansı şəxsin yalnız sosial şəbəkə paylaşımına görə avtomatik cəzalandırılması deyil, hadisənin bütün hallarının obyektiv araşdırılması olmalıdır".

A.Nəbiyevin fikrincə, problemin həlli üçün nəzarətlə yanaşı, sürücü hazırlığı sistemində də ciddi maarifləndirmə tədbirləri həyata keçirilməlidir:

"Sürücülük təlimlərində mobil telefondan istifadənin yaratdığı risklər yalnız nəzəri formada deyil, praktik nümunələr əsasında izah olunmalıdır. Təlim iştirakçılarına diqqətin yayınmasının reaksiya müddətinə, əyləcləmə məsafəsinə, təhlükənin aşkarlanmasına və avtomobilin idarə olunmasına necə təsir etdiyi əyani şəkildə göstərilməlidir.

Məsələn, təhlükəsiz təlim meydançalarında xüsusi nəzarət altında keçirilən məşğələlər zamanı sürücünün diqqəti tamamilə yolda olduqda və əlavə zehni tapşırıqla məşğul olduğu hallarda reaksiyalarındakı fərqlər nümayiş etdirilə bilər. Bu cür təlimlər insanlara təhlükəni yalnız eşitməklə deyil, praktik olaraq anlamağa kömək edər".

O qeyd etdi ki, eyni zamanda sürücülərin psixoloji hazırlığına və məsuliyyət hissinin formalaşdırılmasına daha çox diqqət ayrılmalıdır:

"Çünki təhlükəsiz sürücülük yalnız avtomobili hərəkətə gətirmək, sükanı döndərmək və əyləcdən istifadə etmək bacarığı deyil. Təhlükəsiz sürücülük düzgün qərarvermə, riskləri qabaqcadan görmə, emosiyaları idarə etmə və digər insanların həyatına hörmətlə yanaşma mədəniyyətidir.

Sosial şəbəkələrdə də bu istiqamətdə maarifləndirici kampaniyaların keçirilməsi vacibdir. Xüsusilə geniş izləyici auditoriyasına malik şəxslərin yol hərəkəti təhlükəsizliyi ilə bağlı məsuliyyətli davranış nümayiş etdirməsi cəmiyyət üçün müsbət nümunə ola bilər. Digər tərəfdən, sosial platformaların texniki imkanlarından istifadə etməklə hərəkətdə olan nəqliyyat vasitəsinin sürücüsü tərəfindən aparılan interaktiv canlı yayımlarla bağlı xəbərdarlıq və məhdudlaşdırma mexanizmlərinin hazırlanması da müzakirə oluna bilər. Lakin belə mexanizmlər hazırlanarkən sürücü ilə sərnişinin fərqləndirilməsi, hərəkətin düzgün müəyyən edilməsi və istifadəçilərin hüquqlarının qorunması nəzərə alınmalıdır".

Ekspert hesab edir ki, daha bir mühüm istiqamət təkrar qayda pozuntularına münasibətin gücləndirilməsidir:

"Əgər sürücü dəfələrlə avtomobil idarə edərkən diqqətini yayındıran təhlükəli davranışlara yol verirsə, onun barəsində yalnız maliyyə sanksiyası deyil, qanunvericilikdə nəzərdə tutulacaq əlavə maarifləndirmə və təhlükəsiz idarəetmə təlimləri kimi tədbirlərin tətbiqi də nəzərdən keçirilə bilər. Burada əsas məqsəd həmin sürücünün davranışını dəyişmək və gələcəkdə yol-nəqliyyat hadisəsinin baş vermə ehtimalını azaltmaqdır.

Xüsusilə qeyd etmək istəyirəm ki, sürücülər arasında belə bir yanlış düşüncə mövcuddur: guya uzun illər avtomobil idarə edən, böyük təcrübəsi olan şəxs eyni anda həm telefonla məşğul ola, həm də avtomobili təhlükəsiz idarə edə bilər. Əslində isə sürücülük təcrübəsi insan beyninin diqqət imkanlarını sonsuz etmir. Təcrübəli sürücü də diqqəti yayındıqda təhlükəni gec görə, düzgün qərar verməkdə çətinlik çəkə və ya vaxtında əyləcləyə bilməyə bilər. Bəzən uzunmüddətli təcrübə insanda həddindən artıq özünəinam yaradır və sürücü təhlükəni olduğundan daha aşağı qiymətləndirir. Bu isə əlavə risk faktorudur. Yol hərəkətində ən təhlükəli yanaşmalardan biri də məhz “mənə heç nə olmaz”, “mən peşəkar sürücüyəm”, “bir neçə saniyə baxmaqla heç nə baş verməz” düşüncəsidir".

Xədicə BAXIŞLI